قازاقتىڭ مۋزيكا اسپاپتارى
More>>
v كاسىپتەنۋ تانىمىنا بۇرىلىس جاساعا تيىپتەر
v شينجياثنعث جذمساق بولشةك كاسعبع ءوز ورنعندا تابان تعرةص تذرؤ نةضعزعندة، ورتا ازياغا بةتالغاندا غانا شعغار جولعن تابا الادع
More>>

اڭىزدارعا جانە جازبا دەرەكتەرگە قاراعاندا، قازاق حالقىندا "دومبىرا"، "قوبىز"، "سىبىزعى" سياقتى جالپىلاسقان مۋزيكا اسپاپتارىنان سىرت، "داۋىلپاز"، "سىرناي"، "شىڭداۋىل"، "شەرتەر"، "جەتىگەن"، "اسا تاياق"، "داڭعارا"، "دابىل"، "ۇسكىرىك"،"ۇران"، "سىلدىرمان"، "اققۋ"، "دودا"، "جەلكورىك"، "سىڭسىما"، ت.ب . بولعان. ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەردەگى حالىق ونەرپازدارى ولاردى ساقتادى، كەيبىر جوعالىپ كەتكەندەرىن قايتا جاڭعىرتىپ جاسادى.

ەلىمىز قازاقتارى اراسىندا ساقتالعانى جانە قايتا جاڭعىرتىلعانى تۋرالى دەرەكتەر مىناداي:

قازاق مۋزيكا اسپاپتارىنىڭ تاريحى ۇيسىندەر زامانىنان تاراتىلادى. مىسالى، كەيبىر زەرتتەۋشىلەر "ۇيسىندەردە "باربىت" اتتى مۋزيكا اسپابى بولعانىن، ونىڭ حانزۋشا "پيپا" دەپ اتالعانىن دالەلدەيدى. "حان پاتشالىعىنىڭ ءۇيسىن كۇنبيى ۋىنگۇي بيگە(وڭعاي بيگە) ۇزاتىلعان حانشاسى جيەيۇيدەن تۋىلعان قىزى ديشى پيپا ( باربىت) شەرتۋگە وتە شەبەر بولىپتى. سوندىقتان، سول كەزدە جۇرت ونى (پيپا حانشا) دەپ اتاعان ەكەن. ءوز زامانىندا ديشى باربتتەن كوپتەگەن كۇي شىعارىپ، ەل جۇرتتىڭ العىسىنا بولەنىپتى، ديشى ءوز كەزىندەگى حان پاتشالىعىنىڭ استاناسى چاڭ- ان قالاسىنا بارىپ مۋزيكا مەكتەبىندە وقىپتى، بۇل ءىس ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 70-جىلدارعا تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ءۇيسىن مۋزيكا مادەنيەتىنىڭ بۇدان 2000 جىل ىلگەرى جازباعا تۇسكەندىگىن كورسەتەدى".

قازاقتا ەڭ جالپىلاسقان مۋزيكا اسپابى_ "دومبىرا". دومبىرانىڭ قالاي شىققانى تۋرالى كوپ اڭىز- اڭگىمەنىڭ ءبىرى مىناۋ: مالدىڭ (قوي نەمەسە ەشكى) اعاشقا ءىلىنىپ قالىپ قۋراعان ىشەگىنەن جەل شىققاندا جاعىمدى دىبىس ەستىلگەن. ەستىگەن ادام دومبىرا جاساپ الگى ىشەكتى تاعىپ شەرتەتىن بولىپتى. دومبىرا وسىلاي جاسالىپتى. حالىق ءسۇيىنىپ شەرتەتىن وسى دومبىرانى انشىلەر، اقىندار اسقاقتاتا ءان سالۋعا پايدالانسا، كۇيشىلەر ونىڭ شاناعىنان كۇمبىرلەتە كۇي توگەدى، حالىقتىڭ مىڭعا جاقىن ءانى مەن بەس جۇزگە جۋىق كۇيى وسى دومبىرا كومەيىمەن قاناتتاسا كەرەك.

قازاق دومبىراسىنىڭ فورماسى بىرنەشە ءتۇرلى. ادەتتە "اباي دومبىراسى" مەن "جامبىل دومبىراسى" ەدەۋىر جالپىلاسقان. ەجەلگى قازاق دومبىراسى جاسالۋ جاعىنان وسى زامان دەڭگەيىندەگى مۋزيكا اسپابى قاتارىنا ءوتتى.

دومبىرادان قالسا ەل اراسىندا كوپ تاراعان مۋزيكا- "قوبىز". ونىڭ "شاڭقوبىز"، " قىل قوبىز" دەگەن تۇرلەرى بار. قىل قوبىزدىڭ ءوزى بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. "سىرناي"اتتى مۋزيكا "ساز سىرناي"، "ءمۇيىز سىرناي" بولىپ بولىنەدى ەكەن. قازاقستاندا "ۇسكىرىك"، " شەرتەر"، " جەتىگەن" سياقتى بايىرعى مۋزيكا اسپاپتارىنىڭ قالاي تابىلعانى تۋرالى زەرتتەۋشىلەر ارناۋلى اڭگىمە شەرتەدى. سوڭعى جىلداردا ەلىمىز قازاقتارى اراسىنان "سىلدىرمان"، "اققۋ"، "دودا"، "جەلكورىك"، "سىڭسىما" اتتى اسپاپتار قايتا جاڭعىرتىپ جاسالدى. بۇلاردى جوبالاپ جاساۋشى - زاقاي اقساقال . وسىلاردىڭ ىشىندە "سىلدىرمان" وسىدان 130 نەشە جىل بۇرىن التاي ءوڭىرىن ارالاعان تورى اتتى، ايىر قالپاقتى كەستەلى شالبار، كەلتە شاپان كيگەن "زار قۇمار" اتتى سال- سەرى جىگىتتىڭ مۋزيكا اسپابى ەكەن. ەل وعان "سىلدىرمان" دەپ ات قويىپتى.

"اققۋ" اتتى مۋزيكا اسپابىن 1940-جىلدارى شىڭگىل اۋدانىنان شونجى اۋدانىنا اۋىپ كەلگەن ءبىر اعاش شەبەرى 1949-جىلدارى جاساپتى. وعان "بوز تورعاي" دەپ ات قويىپتى، زاقاي اقساقال قايتا جاڭعىرتىپ جاساعان سوڭ ۇنىنە قاراپ وعان "اققۋ" دەپ ات قويىپتى.

"دودانى" كەزىندە كورە قالعانى بويىنشا1952 _جىلى سانجى اۋدانىنان مۇرسان دەگەن ادام جاساپتى. "جەلكورىكتى" زاقاي ون- ون ءبىر جاستار كەزىندە جەمسارى اۋدانىنىڭ دادۇڭگۋ دەگەن جەرىندە وتىراتىن ساعىباي اتتى كاريانىڭ ۇيىنەن كورگەن ەكەن. -40 جىلداردا ساۋان اۋدانىنىڭ قىر مەكتەپتەرىندە قوڭىراۋ ورنىندا قولدانىلعاندىعى ايتىلادى." سىڭسىمانى" وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن التايدىڭ سەكپىلتاي دەگەن جەرىن مەكەندەيتىن قوزىكە اتتى بايعا ءبىر اعاش شەبەرى تارتۋ ەتكەن ەكەن. قوزىكە قايتىس بولعاندا ونىڭ كەنجە ۇلى قابىكەن وسى مۋزيكانى تارتىپ اكەسىن جوقتاعان كورىنەدى. بۇل فاكتىلەر قازاقتىڭ مۋزيكا اسپاپتارى كەزىندە كوپ بولعانىن دالەلدەيدى.

Editor :  molder    2004-11-26 04:22:31