باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

قىز-جىگىتتەرگە ارنالعان كونە كادەلەر

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2013-11-04 11:34:01  
ۇلتىمىز مادەنيەتى ەرتە دامىعان وزىق ۇلتتار قاتارىنا جاتادى. ۇلتىمىزدىڭ ارعى اتا-تەگى ساقتار، عۇندار، يۇزلەر، ۇيسىندەر، قاڭلىلار، الاندار سياقتى كوشپەندى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ كەلگەن تايپالار ەكەندىگى دالەلدەنىپ وتىر. قازاق ءوزىنىڭ ۇلت ءداستۇرىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاپ كەلەدى. الايدا، مىناۋ ينتەرنەت ءداۋىرى مەن «قوس ءتىل» توعىسقان زامانا اۋقىمىنا مويىن بۇرار بولساق، بولاشاق يەك ارتار ۇرپاقتارىمىزدىڭ اتا-تەك مادەنيەتى ىرىم-جىرىمدارىنان بىلەرى قانشا؟ سوندىقتان ۇرپاقتارىمىزدىڭ بىلگەننىڭ ۇستىنە بىلە بەرسە ارتىق بولماس دەگەن ويمەن قىز-جىگىتتەرگە ارنالعان مىناداي كونە كادەلەرىمىزدى اۋىلداعى اقىلگوي دانالار اۋزىنان ۇسىنىپ وتىرمىن.
شارانا شايقاۋ. جاڭا تۇسكەن جاس كەلىن تۋىستارىن جانە اۋىلداردى قىدىرىپ جۇرگەندە، كوپتى كورگەن بايبىشەلەر جاس كەلىنگە «شىلدە سۋىنا سال» دەپ كۇمىس تەڭگە، مونشاق، مارجان، جۇزىك، سىرعا سياقتى بۇيىم بەرەدى. جاس كەلىنشەك بوسانعاندا، بالانى شاراناسىنان شايقاپ جۋىپ تازارتادى. شارانا سۋدى قازاقتار شىلدە سۋى دەپ اتايدى، باعاناعى بەرگەن نارسەلەردى سۋعا سالادى، ونى بالانى شومىلدىرعان ايەلدەر تالاسا-تارماسا الادى. مۇنى قازاق كادەسىندە «شارانا شايقاۋ» دەپ اتايدى.
كىندىك شەشە. ۇلتىمىز سالتىنداعى ۇلكەن ءبىر سيلى انا، مول كادەلى ايەل «كىندىك شەشە». تۋىت ۇستىندە بالانىڭ كىندىگىن كەسكەن ايەلدى «كىندىك شەشە» دەپ اتايدى. قازاقتار ەكىنىڭ ءبىرى، ەگىزدىڭ سىڭارىنا بالا كىندىگىن كەستىرە بەرمەيدى، قايتا قول-اياعى جەڭىل، اۋىلدا، ەل اراسىندا بەدەلى بار، جايدارمان مىنەزدى، اق ەدىل انالارعا عانا كەستىرەدى. ويتكەنى بالا كىندىك كەسكەن ادامعا تارتادى، كىندىك شەشەسى قانداي بولسا، بالا دا ءدال سونداي بولادى دەپ ىرىمدايدى. كىندىك جولىن العان ايەل بالاعا ءيت كويلەك اكەپ كيگىزەدى. بالا قىرقىنان شىققانشا قارايلاسىپ، تاماق جاساپ بەرىپ كومەكتەسەدى.
تابالدىرىق اتتاۋ. ۇل جاقتىڭ ادامدارى قىز جاققا قۇدا تۇسە كەلگەندە، قىزدىڭ جەڭگەلەرى قۇدالاردى ۇيگە كىرگىزبەي، تابالدىرىق اتتاتپاي توسىپ الادى دا، «تابالدىرىق اتتار بەر» دەپ كادە سۇرايدى. دايىندالىپ كەلگەن قۇدالار كويلەك-كونشەك نە اقشا بەرىپ، تابالدىرىق كادەسىن وتەپ بارىپ ۇيگە كىرەدى، مۇنى تابالدىرىق اتتاۋ دەيدى.
قازاقتا «تابالدىرىقتان ارتىق تاۋ جوق، كادەسىن وتەمەسەڭ ودان اسقان داۋ جوق» دەپ قالجىڭ ايتىپ، كادە وتەپ ۇيگە كىرۋدى جاقسى سالت، تانىسۋدىڭ العاشقى سىرى، كىسى سىناۋدىڭ سىنى دەسكەن. تابالدىرىقتا باق تۇرادى، تابالدىرىقتى قۇرمەتتەمەگەن باعىنان ايرىلادى، تابالدىرىقتىڭ ەكى جاعىندا تۇرىپ قول الىسپايدى، ونداي جەردە جاۋ بولاتىن ادامدار عانا قول الىسادى دەپ ىرىمدايدى. تابالدىرىقتى باسۋعا تيىم سالىناتىنى دا انە سودان.
ءدام ايقاستىرۋ. قازاق جولىندا قىزدىڭ اكە-شەشەسى بىرەۋدىڭ ۇلىن ۇناتىپ، قىزىن سوعان بەرگىسى كەلسە، جىگىتتى كۇيەۋ بالا ەتكىسى كەلسە، سول ۇيگە ارناپ داستارقان كوتەرىپ بارادى، داستارقانعا توستىك، اسىق جىلىك تەكتەس كادەلى اس تۇيەدى. «شىت تارتقالى، ءدام ايقاستىرعالى كەلدىك» دەپ جاسىرماي شىنىن ايتادى. جىگىت قىزدى جاقسى كورسە، شەشەسىنە ءدامىن الىپ قالۋدى، قىزدى كوڭىلىنە توعىتپاسا، داستارقانىن شەشپەي سول كۇيىندە قايتارۋدى تاپسىرادى. قازاق كادەسىندە مۇنى ءدام ايقاستىرۋ، شىت تارتۋ دەپ اتايدى.
قىز قاشار ويىنى. قازاقتىڭ قىز ۇزاتۋ سالتىندا بار تاعى ءبىر كادە «قىز قاشار ويىنى». قىزدىڭ اۋىلىنا قىز كورگەلى كەلە جاتقان كۇيەۋ جىگىتتى كورگەندە، قىزدىڭ جەڭگەلەرى قىزدى كورشى ۇيگە جاسىرىپ قويادى دا، كۇيەۋ جىگىتتەن «قىز قاشتى» قىز قاشار بەرمەسەڭ، قىزدى تابا المايسىڭ دەپ كادە سۇرايدى. مۇنى قازاق كادەسىندە «قىز قاشار ويىنى» دەپ اتايدى. «قىز قاشار ويىنى» قىزىمىز قۇندى، قىزىقتى، سىمباتتى بولسىن، باعاسى ارتسىن، كۇيەۋ جىگىت ارزان كورمەسىن دەگەنى.
«كۇيەۋ كەلدى، كەمپىر ءولدى» قازاقتىڭ نەكە سالتىندا، قالىڭدىعىن العالى كەلە جاتقان كۇيەۋ بالانىڭ الدىنان قىزدىڭ جەڭگەلەرى شىعادى دا، كۇيەۋدى اتتان تۇسىرمەي كادەسىن الادى. مۇنى قازاق كادەسىندە كۇيەۋ كەلدى دەپ اتايدى. ونان ەسىك الدىنا كەلگەندە «كەمپىر ءولدى» كادەسى سۇرالادى، كۇيەۋ جىگىت بۇعان دا جولىن بەرىپ قۇتىلادى. ۇيگە كىرە بەرگەندەتاعى دا «بوساعالىق ءىل» دەپ كۇيەۋ بالانى ۇيگە كىرگىزبەي قويادى. كۇيەۋ وعان دا بوساعالىق ءىلىپ بارىپ، بوساعاعا وتىرادى، تورگە شىقپايدى. بۇل كۇيەۋ جولدى ءبىلسىن، كادەلى بولسىن، جەڭگەلەرىنە سيلى ءجۇرسىن دەگەنى.
بەتاشار. قازاقتىڭ كەلىن ءتۇسىرۋ سالتىنداعى ەڭ ۇلكەن كادەنىڭ ءبىرى «بەتاشار» سالتى. ۇزاتىلىپ، جىگىت اۋىلىنا كەلگەن كەلىننىڭ بەتىنە ۇلكەن اق جاۋلىق جاۋىپ، بەتىن كورسەتپەي تويعا الىپ كىرەدى. كەلىن كەلدى دەپ ەنەسى، جەڭگەلەرى شاشۋ شاشادى، كەلىندى ەكى ابىسىنى قولتىقتاپ كوپتىڭ الدىنا اكەلەدى، دومبىراسىن ۇكىلەگەن، قامشىسىنا اق بايلاعان جاس ازامات ادەمى اۋەنمەن، اقىليالىق تولعاۋمەن قىزدىڭ بەتاشار جىرىن ايتادى. جىر اياقتاعان سوڭ، كەلىننىڭ بەتىن توبىلعى ساپتى قامشى نەمەسە ۇكىلى دومبىرامەن اشىپ، اتا-اناسىنا، تويعا جينالعان قاۋىمعا سالەم ەتكىزىپ بەتىن اشۋعا ەركىندىك بەرەدى. بەت اشقان جىگىتكە كورىمدىگىن بەرگەن جىگىتتىڭ شەشەسى كەلىنىنىڭ ماڭدايىنان ءسۇيىپ، تىلەگىن بىلدىرەدى. سونىمەن توي ارى قاراي جالعاسادى.
جىرتىس جىرتۋ. قازاق سالتىندا 2 ءتۇرلى جاعدايدا جىرتىس جىرتادى. ءبىرى، كەلىن ءتۇسىرىپ، قورجىن سوككەندە، ەندى ءبىرى، ۇزاق جاس جاساعان ادامدار قايتىس بولعاندا، قابىر باسىندا جىرتىس جىرتادى.
توي قورجىن جىرتىسىنا قىزىل تورعىن سالادى، ونىڭ سانى 4-6 كەز جۇپ بولادى، بۇل جۇبايلار بولىنبەسىن دەگەنى. ال ولىمگە تاق، 3-5 كەز بولادى، بۇل ءولىم كوبەيمەسىن، تاق بولسىن دەگەن ىرىمى.
كۇيەۋدىڭ بوساعالىق ءىلۋى. قىز اۋىلىنداعى توي اياقتاپ، قىزدى شىعارعالى جاتقاندا، كۇيەۋ جىگىت پەن كۇيەۋ جولداستى قىزدىڭ جەڭگەلەرى ايىرىم ۇيگە كىرگىزەدى دە، الدارىنا ءتوس، اسىق جىلىك سالىنعان اتتاندىرۋ تاباعىن تارتادى، ۇيدەن شىعاردا كۇيەۋ جىگىت پەن كۇيەۋ جولداس ەسىكتەن شىعا قاشادى، ەگەر قىز جەڭگەلەرىنە ۇستالىپ قالسا، بوساعاسىنا شاپان ىلەدى، وسىدان كەيىن-اق قىز جاقتىڭ بارلىق كادەسىنەن قۇتىلادى.
ءولىتىرى. قازاقتا قۇدالىق بەكىپ، قۇيرىق-باۋىر جەسىپ، قۇداي دەپ قۇدا بولعان سوڭ، جىگىت جاقتان قىز ۇيىنە ءولىتىرى قورجىن بارادى. قورجىنمەن بىرگە 2 مال اپارادى. قورجىنعا تولتىرا كيىت، اقتىق سالادى، بۇل «ءولى-ءتىرى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. 2 مالدىڭ ءبىرىن اسىپ اپارادى، بۇل ارۋاقتارعا ارنالعانى دا، ءبىرىن تىرىدەي اپارادى. بۇل قۇدالارىنا دەگەن سي-سىباعا. مۇنى قازاق كادەسىندە ءولىتىرى دەپ اتايدى. ءولىتىرى كەلگەن سوڭ، قىز جاق تۋىستارىن، كورشىلەرىن شاقىرىپ، كەلگەن مالدى سويىپ شاعىن توي جاساپ، قۇدا بولعاندارىن، قىز ۇزاتقالى جاتقاندارىن دۇيىم ەلگە جاريا ەتەدى.
تانىسۋ. قازاق جولىندا ۇزاتىلعان قىز توي جاساردان بۇرىن ءوز تۋىستارىن ارالايدى، قاسىنا جەڭگە، اپەكەلەرىنىڭ ءبىرىن ەرتەدى دە داستارقانعا ءدان، كويلەك-كونشەك ءتۇيىپ ونى كىرگەن ءۇيدىڭ بوساعاسىنا ءىلىپ قويادى. قولدارىنا بەرمەيدى. سەبەبى ءالى ۇزاتىلعام جوق، داستارقان كوتەرىپ قىدىرۋ ەرسى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرگەنى. ونى تانىسا بارعان ءۇيدىڭ سىرالعى كەلىنشەكتەرى بوساعاداعى ءىلۋلى تۇرعان داستارقاندى كورگەن جەردەن بىلەدى دە، سي-قۇرمەت كورسەتە باستايدى. قالاعانىڭ بولسا ايت، نە بۇيىمتايىڭ بار دەپ سۇرايدى. تانىسا بارعان قىز قالاعانىن الىپ قايتادى. مۇندا ناعاشى جۇرتىنا دا بارۋ قاعىس قالمايدى. قازاق كادەسىندەگى تانىسۋدىڭ تاعى ءبىر سىرى تۋىستارىن تويعا شاقىرۋ، ەندى ءبىر جاعى قوشتاسۋ.
جاساۋ. قازاقتار قىزىن ۇزاتقاندا، نەشە ءتۇرلى كيىم، كورپە-جاستىق، سىرماق، قازان-وشاق، مال، باسقا دا ءۇي مۇلىكتەرىن تولىقتاپ بەرىپ ۇزاتادى. انالارى قىز جاساۋىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. كورپە-جاستىقتارىن ەرەكشە سيلى، جاقىن-جان كۇيەر ادامدارعا دايىنداتادى جانە دە شەبەر بولسىن دەپ، ينە-ءجىپ، شاي دورباسىنا دەيىن دايىندايدى. «جاساۋسىز قىز بولمايدى، جابدىقسىز ءۇي بولمايدى»، «ءۇيدىڭ كوركى قىز بەن جاساۋ»، «ادەمى قىزدىڭ، كورىكتى وتاۋى بولسىن» دەپ قولدارىنان كەلگەنشە جاساۋدى جانىن سالا جابديدى.
تۇيە مۇرىندىق. قازاق سالتىندا قالىپتاسقان ءبىر كادە «تۇيە مۇرىندىق» دەپ اتالادى. قىز ۇزاتىلىپ كەلە جاتقان كوش كورشى اۋىلدىڭ تۇسىنان وتكەندە، كورشى اۋىلدىڭ ايەلدەرى كوش الدىنان ارقان كەرىپ توسادى دا، الدىنعى تۇيەنىڭ بۇيداسىنان، مۇرىندىعىنان مىقتاپ ۇستاپ، ونى جۇرگىزبەي تۇيە مۇرىندىق دەگەن اتپەن كادە سۇرايدى. كوش باستاپ كەلە جاتقان ايەل وعان جولىن بەرەدى. ونى تۇيە مۇرىندىق دەپ اتايدى.
ەسىك اشار. كەلىن ءتۇسىرۋ تويى اياقتاعان سوڭ، جاڭا تۇسكەن جاس كەلىندى ابىسىندارى، تۋىستارى ۇلكەن ءۇيدىڭ ەسىگىن اشۋعا قوناققا شاقىرادى، وتباسىن كورسەتىپ، باتا بەرەدى. ەسىك اشقان كەلىندى اق باستى اتالار مەن اق جاۋلىقتى انالار قۇرمەتتەپ سيلايدى، سىناي قاراپ تاعىلىمدى تاربيە بەرەدى. ەسىك اشارعا شاقىرىلعان كەلىن قۇر قول بارمايدى، ءوز تويىنا كەلگەن جاساۋدان جول-جورالعى الا بارادى. ۇلكەندەردى سيلاپ الدىنان وتپەي، الباتى سويلەمەي، ادەپتىلىك تانىتادى. سىپايىلىق، سىلىقتىق كورسەتىپ، جاقسى، جاعىمدى كەلىن دەگەن ات الۋعا تىرىسادى.
ءوڭىر سالۋ. قىز ۇزاتىلىپ، ءوز الدىنا وتاۋ بولعان قىزىنا قىزدىڭ تۋىستارى قايتالاي شاشۋ شاشىپ كەلىپ، قۇتتى بولسىن ايتادى. ۇيگە ارناپ كوبىندە تەرمە باۋ، سىرماق، وجاۋ، قازان، قاسىق،سابا، ارقان-ءجىپ اكەپ، وتاۋدى اسەمدەپ ءوز قولدارىمەن ورنىنا كەلتىرىپ جوندەيدى، مىنە بۇل وتاۋ اسەمدەۋ، ءوڭىر سالۋ دەپ اتالادى. ءوڭىر سالا كەلگەن ايەلدەردى وتاۋ يەسى اقسارباس قويىن سويىپ، استى-ۇستىنە ءتۇسىپ كۇتىپ، ريزا ەتىپ قايتارادى.توركىندەۋ. قازاق سالتى بويىنشا ۇزاتىلعان قىز ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن عانا توركىنىنە بارىپ قايتادى. جىل اۋناماي توركىندەۋدى جامان ىرىمعا بالايدى. ەرەكشە ءولىم-ءجىتىم، توي-تومالاق، اس بەرگەندە بولماسا، جىل تولماي توركىنىنە بارمايدى. ۇزاتىلعان قىزدىڭ جىل اۋناپ توركىندەۋىنىڭ وزىندىك جولى، سىرى، ءمان-ماعىناسى بار. توركىنىنە جالعىز كۇيەۋ بالانى سوپيتىپ ەرتىپ بارۋدى ەرسى كورگەن. قايتا ءسابيدى كوتەرىپ توركىندەسە، ادەمى جاراستىق، جاقسى جول تاپقان قىز دەپ كادەلەيدى.
ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم