باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

قارا شاڭىراق

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2016-01-15 12:21:27  
ءۇمىتاي ءساتجان قىزى
(ساپار ەستەلىگى)
ەكى نەمەرەمىزدىڭ ءتۇيىندى مەكتەپتە الاڭسىز وقۋى ءۇشىن التاي قالاسىنا كوشىپ كەلىپ، ورنىعىپ قالعانىمىزعا التى جىلدان اسىپ بارادى ەكەن. بالالار مەن اكەسى بارىپ-كەلىپ جۇرسەدە ساۋىرداعى العاش كەلىن بولىپ اشقان ەسىك اتتاعان بوساعام، اتا-ەنەمىز جاساعان قارا شاڭىراق قايىن اعامىزدىڭ ۇيىنە بارماعالى دا تالاي بولعان. ولار جازدا الىس جايلاۋعا، قىستا مۇزتاۋدىڭ باۋىرىنداعى قىستاۋعا كوشىپ جۇرەتىندىكتەن، ال مەن كۇندەلىك كۇيبەڭگە كۇرمەلىپ تەك بۇگىن عانا، سول ىستىق وردامىزدىڭ ءدامى تارتقانداي «حواندا» ماركالى دالا جەڭىل اۆتوموبليىمەن قۇيعىتىپ كەلەمىز.
جول بويى شالشىقاي اۋىلىنىڭ شەتىنە ىلىنگەنىمىزدە وتكەن كۇندەردىڭ ەلەسىنە ەلىتىپ، ماشينا تەرەزەسىنەن اق كورپە قىمتاعان سايىن دالاعا تەبىرەنە تەلمىرىپ كەلەمىن. شالشىقاي اۋدان قالاشىعىنىڭ وڭتۇستىك شەتىندەگى، نوقايدىڭ وتىندەگى شاعىن قالاشىق. جيىرما جىلدىڭ الدىندا وسى اراعا قونىستانىپ، ەرلى-زايىپتى ەكەۋىمىز ءبىرىمىز شيپاگەر، ءبىرىمىز جالاڭاياق سەسترا بولىپ، نە ءبىر قيىندىقتاردى جەڭە ءجۇرىپ، التى بالامىزدى جوعارى مەكتەپتەرگە قۋانا اتتاندىرعان ەدىك. سول جىلدارى قالاعا بارماق بولساق وسى تاس جولدىڭ شەتىندە سارىلا كولىك توسۋشى ەدىك. كومىر باسقان تراكتور، بوس تراكتور بولسىن، توقتاسا بولدى، ارتقى كوزىرگە اسىلىپ تىرمىسىپ شىعىپ الساق، شاڭ - توزاڭ، كومىر بولعانىمىزعادا قاراماي ءماز بولۋشى ەدىك. كەيدە تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن توسساق تا كولىك كەزىكپەي، كەزىككەنى توقتاماي امالسىز ۇيگە قايتاتىنبىز. قىستا جولدى قار باسىپ قاتىناس توقتاپ قالاتىن. قالاعا تەك اتپەن «ات اسقان» اسۋىن اسىپ، الاپات سوعاتىن نوقاي بورانىن جارىپ وتۋگە تۋرا كەلەتىن. قول-اياعى، بەتى-قولى ىسىنگەندەردە، اداسىپ جازىم بولعاندارى دا بولىپ تۇراتىن. ەندى مىنە، ايناداي جارقىراپ كۇرەپ تاستالعان تاس جولدا زۋلاپ كەلەمىز. قىسقا عانا جيىرما نەشە جىلداعى ەلىمىزدىڭ دامىعان جەتىستىكتەرىنە قالاي تاڭ قالىپ-تامسانباسقا. وسىلاي اسەرلى سەزىمنىڭ الديىندە وتىرىپ جەمەنەي قالاشىعىنىڭ جەلكە كەزەڭىنە شىعا كەلگەنىمىزدە ءبىر اۋماقتى الىپ جاتقان كوك قاڭىلتىرمەن شاتىرلانىپ، دودەگەلەرى جاسىل تاقتايمەن ورنەكتەلگەن اپپاق، رەتتى، قاتار-قاتار سالىنعان وتىراقتاسقان مالشىلاردىڭ بەيقۇت ۇيلەرى، رەتتى كوشەلەرى بىردەن كوزگە ۇرىلدى. كوشەنى ورلەڭكىرەپ ۇلكەن قوڭىر سىرلى قاقپانىڭ تۇسىنا كەلگەنمىزدە، قايىن كەلىنىم، ولاردىڭ ءبىر ۇلى، ءبىر قىزى قاقپانى ايقارا اشىپ بىزبەن قۋانا قاۋىشىپ، قۇشاقتاسىپ امانداسىپ مارە-سارە بولدىق. كەلىنىم، اۋەلى، اينەكپەن بولىنگەن زال ءۇيدىڭ ەسىگىن اشىپ، كيىمىمىزدى ىلگىشكە ءىلىپ بايەك بولسا، قوناق ءۇيدىڭ ەسىگىن اشقاندا جەڭىل كيىممەن وتىرعان اعامىز قۇشاعىن جايا ۇمتىلىپ، ۇلىم مەن قىزىمدى باۋىرىنا باسىپ، ماڭدايلارىنان يىسكەگەندە داۋىسى دىرىلدەپ، جانارىنداعى مەيىرىم تامشىلارىنىڭ مولدىرەپ تۇرعانىنا مەنىڭدە كوڭىلىم بۇزىلىپ، كوزىمە جاس تولىپ، ءيىلىپ سالەم جاسادىم. قايناعامىز بايبىشەسى قايتىس بولعاسىن، وسى شاڭىراقتا ىنىسىمەن بىرگە تۇرىپ كەلەدى. اعامىز:«قاراقتارىم-اي، ابدەن ساعىندىردىڭدار عوي! سەندەر كەلەمىز دەگەننەن بەرى ءتىپتى دەگبىرىم قالمادى. كانە، جايلانىپ وتىرىڭدار، شارشاعان شىعارسىڭدار!»،-دەپ قالبىراق قاعادى. بالالارىمدى قوياردا-قويماي تورگە شىعارىپ، ءوزىم تومەندە قويىلعان ساپاعا جايعاستىم. قىزىم «نەگە تورگە شىقپايسىز؟» دەگەندەي كىنالى كوزىمەن قاراعىشتاي بەرگەن سوڭ، ءۇيدىڭ توبەسىن ىمداپ قويامىن. ولار ءتۇسىندى مە، تۇسىنبەدى مە، بىلمەيمىن، ال مەن الپىستان اسسام دا اتا-ەنەمنەن جالعاسقان قاسيەتتى قارا شاڭىراق وردامىزدىڭ تورىنە شىعۋعا بولمايتىن ەدى.
قوناق ۇيلەردى كەڭ دە جازىق، ەدەنىنە تاقتاي توسەلىپ، ويۋلى سىرماق، كىلەمدەر سالىنىپ، ىرگەلەتىپ ساپالار قويىلىپ، قاتار-قاتار كەستەلى جاستىقتار ەرەكشە اسەم، جاڭا مەن كونە توعىسىپ، كوركەمدىك كوز سۋىرادى. الدىن الا جاسالعان داستارقانعا ىرىمشىك، قۇرت، سارى ماي، جەنت سياقتى ۇلتتىق تاعامدار تولتىرىلىپتى.
تازالىق بولمەسىنە قول جۋعالى شىققاندا بايقادىم. قايىن اعامىزدىڭ، قاينىمىز بەن كەلىننىڭ، ۇلدارىنىڭ، قىزدارىنىڭ بولمەلەرى بولەك-بولەك ەكەن دە، اس ۇيدە شالشىق گازدان پايدالاناتىن قوس وتتىقتى گاز وشاق، توك وتتىق، توك مەسكەي، توك قازان دەگەندەر رەتتى قويىلىپ، تەتىگىن بۇراپ قالسا بولدى، بۇيرىعىن بۇلجىتپايتىنداي، زامانعا لايىق كىر جۋعىش، مۇزداتقىش، تەلەۆيزور،ءۇن العىش سياقتى قاجەتتى بۇيىمداردىڭ ءبارى تولىق كورىنەدى. وسى ءبىر قالادان شالعاي قالاشىق شەتىندەگى وتىراقتاسقان مالشىلاردىڭ مىناداي ىرعىن تۇرمىسىن العاش كورگەندىكتەن بە، ءۇش جىلعا جەتە قويماعان ۋاقىتتا وسىنشالىق وزىق وزگەرىستەرگە تاڭدانعانىمدى جاسىرا الماي، «سىزدەردىڭ مىناداي جوعارى تۇرمىس ورەسىنە جەتكەندىكتەرىڭىزدى كورىپ قۋانىپ وتىرمىن» دەگەنىمدە اعامىز: «ە، قاراقتارىم،ءبارى دە پارتيامىز بەن ۇكىمەتىمىزدىڭ ارقاسى عوي، ءۇش جىلدىڭ الدىندا ۇكىمەت وسى ءۇيدى سۋلياۋ قوراسىمەن قوسا تەگىن سالىپ بەردى. 20 مۋ شاپپالىق، 10باس قوي كومەك ەتۋدىڭ سىرتىندا، جاققان كومىرىمىز، شيپاگەرگە كورىنۋىمىز، وقىعان بالامىزدىڭ ىرىسقۇتىن ۇكىمەت كوتەرىپ وتىر. بىزدە قاراپ جاتپاي، 30 مىڭ سومامەن كىلەت، قورا-قوپسى قوسىپ سالىپ الدىق. بالالار ءشوپ شاباتىن، ءشوپ تۋرايتىن،ءشوپ تاسيتىن ماشينالاردى دا ساتىپ العان. ءبىر ءبولىم ءىرى قارا، ۇساقتارعا قىستاۋدا ۇلكەن وتاۋ قارايدى. قولدا نەگىزىنەن ءىشتى مالدار، جەمدەپ وتىرعان جيىرما شاقتى بويلاق، توقتى-تورىم بار. پارتيامىز بەن ۇكىمەتىمىز وسىلاي كوتەرمەلەپ كومەك ەتسە، كوتەرىلمەي كەرى كەتسەك نە بولعانىمىز؟» دەپ، اعامىز ماساتتانا مامىق جاستىقتى شىنتاقتاي وتىرىپ، موينىن بۇرىپ سول قولىمەن وڭ يىعىنىڭ ءۇستىن قىسىپ ءسال ەڭكەيىپ ەدى، نەمەرەسى ارقاسىنان اسىلىپ، اتاسىنىڭ يىعىن كىشكەنتاي قولىمەن مىجعىلاي باستادى. اعامىزدىڭ وسى ءبىر ەلەۋسىز ادەتىنەن 40 جىلدان بۇرىنعى وتكەن ىستەر بىردەن ەسىمە ورالدى.
مەن وسى شاڭىراققا كەلىن بولىپ تۇسكەندە ءبىر ۇيدە قايىن اعا، ابىسىنىم، ەنەمىز ، قايىن، قايىن اتامىزدىڭ ءۇش بالاسى، جولداسىم ەكەۋىمىز توعىز جان بولعان ەدىك. جولداسىم شيپاگەر، ونى قوسپاعاندا سەگىزىمىز ءبىر قورا قويدىڭ سوڭىندا ءبىر ءۇيلى جان وشارىلىپ كوشىپ-قونىپ جۇرەتىنبىز. قىستا ءبىر اۋىزدى تاس ۇيدە، كوكتەم، جازدا شاعىن باستى كيىز ۇيدە بولۋشى ەدىك. بوساعا جاقتا ءبىزدىڭ، ءبىزدىڭ باس جاعىمىزدا قايىن اعا، ابىسىنىمىزدىڭ، قازان جاقتا ەنەمىزدىڭ، ءبىر ۇيدە ءۇش توسەك، قاينىمىزبەن بالالار ءور الدىندا جاتاتىن. سول كەزدى ويلاسام، قازىردە ەكى بەتىم دۋ ەتە تۇسەدى.
كوكتەمدە مال تولدەگەن كەزدە وتە ماشاقاتتى بولاتىن. ءتورت جۇزگە جۋىق ساۋلىقتاردىڭ قوزىلاۋى، اماندىعى ءۇشىن ءبىر ءۇيلى جان تابانىمىزدان تىك تۇرىپ، اقشام سونگەنشە تىنىم المايتىنبىز. اعامىزدىڭ بالالارى قوزىلار سالىنىپ بولعانشا، ۇيشىكتە تۇراتىن. ابىسىنىمىز ەكەۋىمىز قوزىلاردى تابىستىرىپ الىپ بولعان سوڭ، الىستان ارقالاپ وتىن، داعارلاپ تەزەك تەرىپ ءجىپ سالىپ كوتەرىپ كەلەتىنبىز. قوزىلارعا سۋىق وتپەۋ ءۇشىن تاس ۇيشىكتىڭ ىشىنە تەمىر پەش قويىپ وت جاعاتىنبىز. جاڭا تۋعان قوزىعا قاراۋ جاس بالاعا قاراۋدان قيىن. ءالسىز، ءناشارلارىن ءۇيدىڭ ءبىر جاعىنا تالدان توقىعان شارباق ۇيشىككە الاتىنبىز. كەي تۇندەرى ون-ونبەس قويعا دەيىن قوزىلايتىن. تاۋلى، ادىرلى كوكتەۋلىكتە كوبىندە قويدى جاياۋ جايۋعا تۋرا كەلەتىن.
قايىن اعامىزدىڭ قىرىققا كەلە قويماعان قىلىشتاي قايراتتى كەزى بولسادا، ورىستەن قايتقان قويدىڭ ارتىن الا جەتى-سەگىز قوزىنى سالعان قوس كەرە قاپتى يىعىنا ايقاستىرىپ اسىپ الىپ ازەر كەلەتىن. ۇيگە كەلىپ دەم العاندا ەكى قولىمەن ەكى يىعىن قىسىپ ۋقالاپ وتىرۋشى ەدى. مەن سوندا كۇندىز ورىستە قوي قايىرا ءجۇرىپ، جاس قوزىلاردى كوتەرىپ، كەرە قاپتىڭ باۋى ىسىپ اۋىرسىنىپ ۇيىعان يىعىن ارەكەتتەندىرگەن عوي دەپ ويلايتىنمىن. سودان بەرى قانشالاعان جىل وتسەدە اعامىزدىڭ يىعىن ۋقالاۋى ادەتىنە اينالعانداي. وندا اعامىز ءجۇز قويدان ءجۇز ون قوزى العان وزات شوپان، ۇزدىك پارتيا مۇشەسى بولىپ، داڭققا بولەنگەن، اعانىڭ قىزىل قويىنىڭ اتاعى اۋىلعا تاراعان ەدى. وتكەن ىستەردىڭ ەلەسىنە ەرىپ ويلانىپ قالسام كەرەك، كەلىنىم «شاي الىڭىز» دەگەندە ىڭعايسىزدانعانداي شاي كەسەنى كوتەردىم.
«جاس كەزدە بەينەت بەرسە، قارتايعاندا زەينەت بەرەت» دەگەندەي، اعا، مىنانداي جاسىڭىزدا جاقسى تۇرىپ جاتقانىڭىز، نەمەرەلەرىڭىزدە قوعامعا شىعىپ، بىرەۋى ۇرپاق تاربيەلەسە، بىرەۋى قىستاق كادرى بولىپ ىستەپ ءجۇر ەكەن، ەندى ارمانىڭىز جوق شىعار دەگەنىمدە، اعامىز: «ە، ارمانسىز ادام قاناتسىز قۇس سەكىلدى» دەمەي مە، ادام عۇمىر بويى ارمانداۋمەن، ارمانعا قۇلشىنۋمەن ءوتۋ كەرەك، قوعامدا سولاي، ءبىزدىڭ ارمانداعانىمىزدى بۇكىل ۇلت ارماندايدى. جۇڭگو ارمانى- وتانىمىزدىڭ ارمانى، ءبىزدىڭ دە ارمانىمىز. ەلىمىز ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتسە ءبىز دە سونىڭ ىشىندەمىز. قازىر جەتپىستەن اسسام دا جەتسەم دەگەن ارماندارىم بار»،-دەدى. «اعا، دوڭگەلەك داۋلەتكە جەتكەن سياقتىسىزدار، ەندى تاعى نەنى ارماندايسىز؟» دەسەم، «بۇدان دا جوعارى ورەگە جەتسەك جامان با؟ پارتيامىزدىڭ 18-قۇرىلتايىنىڭ 3-جالپى ماجىلىسىندە شي جينپيڭ باس شۋجي جۇڭگو ارمانىن ورىنداۋ ءۇشىن 8 ءتۇرلى باعىتقا تاباندى بولۋدى العا قويمادى ما؟ زاتتىق دامۋ مەن قوسا، رۋحانى دامۋ، جاراسىمدىلىقتا بولۋ كەرەك، قازىر ادامداردىڭ ءبىرى- بىرىنە مەيىرىم-قايرىمى سولعىنداپ بارا جاتقانداي. حالىقتىڭ تۇرمىس اۋقاتى جاقساردى دەگەنمەن، ءالى دە دەنساۋلىعى جاقسى بولماعان جارىم جان، باسقالقاسى جوق، جەتىم-جەسىر، قولعاناتسىز قارتتار بار، سولارعا كومەكتەسىپ، قول ۇشىن بەرسەك، بۇل دا ادامگەرشىلىككە ءتان ىزگى ارمانىمىزدىڭ ورىندالعانى دەپ بالالاردىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ وتىرامىن. ولاردا ايتقانىمدى قابىلداپ اتقارىپ كەلەدى. كوپتىڭ ىقىلاسىنان ارتىق باقىت بارما؟»،-دەدى مەيىرلەنە قاراپ،«سولاي ەمەسپە» دەپ سۇراۋلى كوزىمەن جاۋابىمدى كۇتكەندەي.
«دۇرىس ايتاسىز، اعا، مەندە سىزبەن ۇقساس، ىنىڭىزبەن سيلاسىمدى، كورشىگە،كوپشىلىككە قايرىمدى بولىپ، نەمەرەلەرىڭىزدى جاقسى تاربيەلەپ، كەلەشەكتە حالىقتىڭ قالاۋلى ازاماتى بولسا دەپ ارماندايمىن. وتانىمىزدىڭ قۇدىرەتتەنۋىن، دۇنيەنىڭ تىنىش بولۋىن، ءسىزدىڭ دە ورتامىزدا اقىل ءداريا بولىپ، جاساي بەرۋىڭىزدى ارماندايمىن» دەگەنىمدە، اعامىز: «ءبالى، دۇرىس-اق، دەگەنمەن مەنىڭ جاساي بەرۋىم ەڭ سوڭعى ارمانىڭ بولدى عوي» دەپ، بالالارمەن ازىلدەسىپ وتىراتىن ادەتىنە باسىپ ءماز بولىپ كۇلىپ جاتىر.
جاڭا زاماننىڭ جارقىن بەينەسىندەي ەرەسەن ساۋلەتىمەن ەڭسە كوتەرگەن مالشىلاردىڭ وتىراقتاسقان اۋىلىندا بالاپاندارىن ۇشىرعان ىستىق ۇياداي قاسيەتتى قارا شاڭىراعىمىزدا اۋناپ-قۋناپ بىرنەشە كۇن بولىپ، ارتىنىپ-تارتىنىپ قالاعا قايتتىق.  قايىن اعام سياقتى اۋىلدىڭ اق جارقىن ادامدارىنىڭ اڭقىلداعان مەيىرىنە ريزا بولىپ، بيىك تاۋعا شىققانداي ءبىر جاساپ قالدىم.
ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم