باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

23-قاڭتار كۇنى

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2017-01-23 18:45:41  
1783-جىلى «قىزىل جانە قارا» روماننىڭ اۆتورى ستاندال دۇنيەگە كەلدى.
ستاندال 19-عاسىرداعى ايگىلى سىنشىل رەاليزيمنىڭ اتاسى. ونىڭ باستى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «قىزىل مەن قارا» رومانى وزىق يدەياسىمەن جانە سول داۋىردەگى قوعامدىق تاپتاردىڭ ءوزارا قاتىناسىن اشىپ سۋرەتتەگەنىمەن ايگىلى.
ول فرانسيانىڭ گىربوبەل قالاسىندا ورتا بۋرجۋازيا وتباسىندا ءومىر ەسىگىن اشقان. شىن اتى مەري-گەنري-بايەر ەدى. ستاندال ونىڭ قالام اتى. اناسى تىم ەرتە ومىردەن وزعان، اكەسى قالتالى ادۆاكات بولعان. اكەسى وتە ءدىنشىل، كونەدەن جازبايتىن ادام بولعاندىقتان ستاندال وتباسىندا كوپ نارسەدەن شەكتەلەتىن. سوسىن دا بالا ستاندال اكەسىن ولەردەي جەك كورىپ وسەدى.
1799-جىلى ستاندال تۋعان جەرىندەگى ورتالىق مەكتەپتى ۇزدىك ناتيجەسىمەن بىتىرەدى. وقۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن پاريج قالاسىنا كەلەدى. كەيىندەپ اسكەري سالادان قىزمەت بۇيىرىپ، ناپولەون قوسىنىنىڭ ءبىر اسكەرىنە اينالادى. سول كەزدە تۇتاس ەۆروپادا ەكى ءتۇرلى ءتۇزىمنىڭ تەكە تىرەسى باستالعان ەدى. 1814-جىلى ناپولەون بيىلگى قۇلاتىلادى دا، بوناپارد پاتشانىڭ بيىلگى تاريح ساحناسىنا قايتا كەلەدى. ارينە بۇل وزگەرىستىڭ شالىعى ستاندالدى دا شالادى، ول قۋعىنعا ۇشىراعاننان مول ۇشىراپ، يتاليانىڭ ميلان قالاسىنان ءبىراق شىعادى. ميلانداعى كۇندەردە ول وقۋ، ساياحاتتاۋ، يتاليانىڭ مۋزىكاسى مەن كوركەمونەرىن زەرتتەۋ سياقتى جۇمىستارمەن اينالىسادى. وسى كەزدە يتاليا ۇلت ازاتتىق سوعىسىن قوزعاعان ۇشقىن پارتياسىنىڭ ىعايلارىمەن تانىسىپ ارالاسادى. 1815-جىلى تۇڭعىش مۋزىكالىق شىعارماسىن جاريالايدى. وسىدان باستاپ ول جازۋشىلىق جولىنا تۇسەدى.
1821-جىلى يتاليانىڭ ۇشقىن پارتياسى قوزعاعان كوتەرىلىس جانىشتالادى، ستاندال قاتەردىڭ قاماۋىندا قالادى. ايتەۋ امان-ەسەن ميلان قالاسىنان قاشىپ شىعادى دا، پاريجگە ورالادى، پاريجدەگى كۇندەرىن جازۋشىلىقپەن جانە قوعامدىق ءومىردى زەرتتەۋمەن وتكىزەدى. سول ارقىلى ءداۋىردىڭ اششى شىندىعىن، باستى قايشىلىعىن تەرەڭدەي سەزىنەدى. وسى سەزىنىسى مەن تانىمى «قىزىل جانە قارا» روماننىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەبەپشى بولادى.
1793-جىلى 23-قاڭتار، رۋسسيا، اۆستريا، پورتۋگاليا پولشانى 2-رەت بولىسكە سالدى.
1891-جىلى 23-قاڭتار، يتاليا كوممۋنيستىك پارتياسىن قۇرۋشى گلانىس دۇنيەگە كەلدى.
«پرولەتارياد تابىن ازات ەتۋ-قيىننىڭ قيىنى، تابىس تەك ەشتەمەدەن قايىمىقپايتىن ادامعا عانا بۇيىرادى، تەك بارلىق ادام ۋايىم تەڭىزىنە باتقان كەزدە تاۋەكەل ۇمىتتەن ايىرىلماعان ادام عانا، تەك قۇرىش بوپ قايناپ، بولات بوپ شىنىققان تاسقاينات جىگەر يەسى عانا جۇمىسشىلار تابىنىڭ جاۋىنگەرىنە لايىق، توڭكەرىسشىگە لايىق». مىنە بۇل يتاليا كومپارتياسىنىڭ تاعانىن قالاۋشى انتونو. گلانىستىڭ اقىلياسى. ول ءوزىنىڭ قىرشىن ءومىرى ارقىلى وسى اقىلياسىنىڭ امالياتىن سەزىنگەن جان.
ول يتاليانىڭ سارتىن ارالىندا تۇراتىن جاي قىزمەتكەر وتباسىنىڭ تۇلەگى، وتباسى كەدەيلىكتەن سەرپىلە الماي وتكەن، گلانىس ەڭبەگى مەن اقىل-پاراساتى ارقىلى عانا دۋريىن ۋينۆەرسيتەتىن ءتامامداعان. ۋينۆەرسيتەتتە جۇرگەن كەزىندە 1913-جىلى يتاليا قوعام پارتياسىنا مۇشە بولادى. ۋەنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن دۋريىن قوعامدىق اپتالىق گازەتى «حالىق تىنىسى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولادى. سول كەزدە 1-دۇنيە جۇزىلىك سوعىس بۇرىق ەتە تۇسەدى دە، گلانىس لەنيننىڭ: «يىمپەرياليزىمدى وزگەرتكەن سوعىس، ەل ءىشىن دە وزگەرتەدى» دەگەن ۇرانىنا ءۇن قوسادى ءارى دۋريىن جۇمىسشىلارىن ۇيىمداستىرىپ قارۋلى كوتەرىلىسكە باسشىلىق ەتەدى، جۇمىسشىلاردىڭ قۇرمەتى مەن مويىنداۋىنا قول جەتكىزىپ قوعام پارتياسىنىڭ دۋريىن ءبولىمىنىڭ باسشىسىنا تاعايىندالادى.
دۇنيە جۇزىلىك سوعىس اياقتاعاننان كەيىن، يتاليا توڭكەرىسى تىڭ ورلەۋگە كوتەرىلەدى، بۇكىل ەلدەگى قاراپايىم حالىق: «روسسيا جولىمەن» ءجۇرۋدى تاڭدايدى. 1921-جىلى قاڭتار ايىندا يتاليا كومپارتياسى قۇرىلادى. ونىڭ قۇرۋشىلارىنىڭ ءبىرى ءدال وسى گلانىس ەدى. 1922-جىلى مامىر ايىندا گلانىس يتاليا كومپارتياسىنىڭ ۋاكىلى رەتىندە ينتەرناتسياليزىمنىڭ حالىقارالىق اتقارۋ كوميتەتىندە باسشىلىق ورىنعا كوتەرىلدى. 1922-جىلدىڭ قازان ايىندا، مۋسسىلين باس بولعان فاشيىستىك توپ ەل بيىلگىن ۋىسىنا تۇسىرەدى. ولارمەن بەلدەسكەندەردىڭ بەل ورتاسىندا گلانىس ءجۇردى. اقىرى اڭدىعان جاۋ الماي قويمادى، 1926-جىلى قولعا تۇسەدى. سوت ۇستىندە فاشيىستىك توپتىڭ يتارشىلارىمەن: «سەندەر يتالياعا باقىت ەمەس، ازاپ سيلاۋ ءۇشىن تاققا شىقتىڭدار، يتاليانىڭ تۇبىنە سەندەر جەتەسىڭدەر، يتاليانى قۇتقاراتىن مىنا ءبىز ـــ كوممۋنيستەر»،-دەپ تۇرىپ ايتىسادى. تۇرمە كىمدى ماڭدايىنان سىلايتىن ورىن عوي دەيسىڭ، گلانىستە ءيت قورلىقتىڭ نەشە ءتۇرىن كورەدى. ءبىراق ءوزى ۇستانعان كوزقاراسىنان، تانىمىنان اينىمايدى. «تۇرمە ەستەلىگى» اتتى شىعارماسىن جازادى. بۇل يتاليا تاريحىنداعى سۇبەلى تۋىندىلاردىڭ ءبىرى ەدى.
1937-جىلى 27-ءساۋىر گلانىستىڭ اياۋلى ومىرىنە تۇرمە بوساعاسى نۇكتە قويدى.
1923-جىلى 23-قاڭتار، ەلىمىزدە قۇرىلعان حالىق باسقارۋىنداعى راديو ستانسياسى تۇڭعىش رەت باعدارلاما تاراتتى. وسى كۇنى راديو قابىلداعىشى بار شاڭحاي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى وزگەشە ءبىر ءۇندى تىڭدادى. بۇل حالىق باسقارۋىنداعى راديو ستانسياسى تاراتقان باعدارلامالار ەدى. ءار كۇنى كەشتە ءبىر ساعات ۋاقىتپەن باعدارلاما تاراتىلدى. مازمۇنى: ەل ءىشى سىرتىنداعى جانە شاڭحاي حابارلارى، كوركەمونەرلىك باعدارلامالار، سەنبى،جەكسەنبى كۇنى دىنگە قاتىستى مازمۇنداردا بەرىلدى. راديو قابىلداعىشتىڭ ءوتىمىن جوعارلاتۋ ءۇشىن قاتىستى ساۋاتتىق بىلىمدەر مەن لەكسيالاردا ورنالاستى. ءبىراق ستانسيانى قاراجاتپەن قامداۋشى امەريكانىڭ سىمسىز تولقىن تەحنيكاسىنىڭ شونجارىنىڭ ءبىرى ـــ اۋسىبار ەدى. ستانسيا جۇڭگۇ ۇكىمەتىنىڭ ماقۇلداۋىنسىز باعدارلاما تاراتقاندىقتان بەيجيىڭنىڭ دەرەۋ توقتاتىلسىن دەگەن بۇيىرىعى جەتتى ءارى سىرتقى ىستەر ميىنىستىرلىگى تالاي رەت ادام جىبەرىپ كۇش تە كورسەتتى. اقىرى ستانسيانىڭ كۇنى ۇزاققا بارمادى، جان-جاقتى قىسىمنىڭ اسەرىندە جابىلىپ تىندى.
1937-جىلى 23-قاڭتار، سوۆەت وداعى ۇكىمەتى بۇحارين باستاعان 17 پارتيا باسشىسىن ولىمگە ۇكىم ەتتى. بۇحارين سوۆەت بولشەۆيك پارتياسىنىڭ ماڭىزدى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ەدى. ايگىلى ەكونوميىس بولاتىن. 1906-جىلى روسسيا دەموكراتيا جۇمىسشىلار پارتياسىنا مۇشە بولعان. روسسيانىڭ اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعان. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن «اقيقات گازەتىنىڭ» باس رەداكتورى بولعان. ورتالىق ساياسي بيرونىڭ مۇشەلىگىنە تاعايىندالعان. 3-ينتەرناتسيونالدىڭ مۇشەسى جانە ءتوراعالىق مىندەتتەرىن وتەگەن. 1928-جىلى مەملەكەتتى ونەركاسىپتەندىرۋ جانە اۋىل-شارۋاشىلىعىن كوللەكتيۆتەندىرۋ ماسەلەسىندە بوتەن كوزقاراس بىلدىرگەنى سەبەپتى سىنعا ۇشىراعان. سول جىلى ساياسي بيرو مۇشەلىگىنەن شىعارىلدى، «اقيقات گازەتىنىڭ»باس رەداكتورلىق مىندەتىنەن قالدىرىلدى. 1931-جىلى بۇكىل مەملەكەتتىك ەكونوميكا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى. 1934-جىلى «حابار گازەتىنىڭ» باس رەداكتورلىعىنا تاعايىندالدى. قىزىل-قىرعىن 1937-جىلى بۇحاريىننىڭ باسىن شالعان بۇلت قارا تۇنەككە ۇلاستى. پارتيادان ايدالىپ، «وتان ساتقىنى» دەگەن جالامەن جان ءتاسىلىم بولدى. 1988-جىلى اقتالىپ اتاعى قالپىنا كەلدى. ونىڭ «دۇنيە ەكونوميكاسى جانە يمپەرياليزىم»،«وتپەلى كەزەڭدەگى ەكونوميكا»، «كوممۋنيزيىمنىڭ ساتىلارى» اتتى ايگىلى ەڭبەكتەرى بار.
1943-جىلى 23-قاڭتار، ۇلى بريتانيا 8-ارمياسى ليۆيانىڭ استاناسى ـــ تريپولي قالاسىن باسىپ الدى.
1957-جىلى 23-قاڭتار،ادامنىڭ دەمىنەن اراق ىشكەندىگىن ءبىلۋ جابدىعى شۆەتسيادا تۇڭعىش رەت قولدانىلدى.
بۇل جابدىقتىڭ قولدانىسقا تۇسكەنى اراق ءىشىپ كولىك جۇرگىزەتىندەرگە زور شەكتەۋ بولدى.
1973-جىلى 23-قاڭتار، ا ق ش-نىڭ ەڭ جوعارى سوتى ايەلدەردىڭ بالا ءتۇسىرتۋ ۇقىعىن بەلگىلەدى.
1984-جىلى 23-قاڭتار، ارگەنتينا مەن چيلي "بەيبتشىلىك، دوستىق، سەلبەستىك مالىمدەمەسىنە" قول قويدى.
2001-جىلى 23-قاڭتار، "فالۇنگۇڭگە" مۇلگۋشىلەردىڭ تيان ءانمىن الاڭىندا ءوزىن ورتەۋ وقيعاسى تۋىلدى.
ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم