باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

31-قاڭتار كۇنى

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2017-01-31 19:33:26  
1797-جىلى 31-قاڭتار، اۆستريانىڭ ايگىلى كومپوزيتورى شۋبەرت دۇنيەگە كەلدى.
«ءتۇن» مۋزىكاسى مازمۇنىنىڭ تەرەڭ، مەلودياسىنىڭ جاعىمدىلىعىمەن دۇنيە حالقىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ كەلەدى، اۆتورى اۆستىريا مۋزىكانتى شۋبەرد. ونىڭ جاسامپازىق جولى جۇرتتان بولەك. 1826-جىلى شىلدە ايىنىڭ ءبىر كۇنى شۋبەرد دوستارىمەن بىرگە ۆەنا قالاسىنىڭ سىرتىندا سەيىل قۇرادى. جۇرە-جۇرە دىڭكەلەگەن ولار، جول شەتىندەگى شاراپحاناعا باس سۇعادى. وندا تاعى ءبىر دوستارى كوڭىلىن كوتەرىپ «ءتۇن» اتتى ليريكاعا ەلىتىپ وتىرادى. جىر جولدارىندا: «مەنىڭ ءانىم نۋ ورماننان ءوتىپ، ساعان قاراي جول الدى...» دەگەن سوزدەر بار ەكەن. تىڭداعان شۋبەرد قالامىن قولىنا الادى، كوڭىل سىرىن كوزدەن ۇعار دوستارى شۋبەردتىڭ بويىن شابىت كەرنەگەنىن سەزەدى دە، جاعداي جاساۋ ءۇشىن بايەك بولادى.ءبىراق «جاراقتى كۇنى جاۋ كەلمەس» دەمەكشى ەن دالاعا ەركەلەپ، كوڭىل كوتەرىپ جۇرگەن جاستاردا نە بولۋشى ەدى، قانشا جۇگىرسەدە نوتا قاعازىن تابا المايدى، شابىت قىسىپ، شامىرقانىپ وتىرعان شۋبەرد امال جوق تاماق تىزىمدىگىنىڭ كەيىنگى بەتىندەگى اق جەرگە كوڭىلدەگى كوركەم ويىن كەستەلەيدى. مىنە دۇنيە حالقىن الديلەپ كەلە جاتقان ءتاتتى مۋزىكا «ءتۇن» وسىلاي دىر-دۋى مول شاراپحانانىڭ تاماق تىزىمدىگىنىڭ قاعازىنا جازىلادى.
شۋبەرد 1797-جىلى 31-قاڭتاردا ومىرگە كەلدى. اكەسى باستاۋىش مەكتەپتىڭ باستىعى بولاتىن. شۋبەرد 19 بالانىڭ ەڭ كەنجەسى ەكەن. ول جاسىنان مۋزىكاعا ىنتالى بولىپ وسەدى، 11 جاسىندا شىركەۋدىڭ قاراماعىنداعى حور ۇيىرمەسىنە كىرەدى، بۇل جەر تەگىن وقىتاتىن جاتاقتى ۇيىرمە ەدى. شۋبەرد بۇل جەردەگى ءومىرىن «تۇرمە ءومىرى» دەپ بەينەلەگەن. 16 جاسىنان باستاپ اكەسى باسقارعان مەكتەپكە وقىتۋشى بولىپ ورنالاسادى. تالانت يەسى اق ۇرپەك بالاپانداردىڭ اياۋلى مۇعالىمى عانا ەمەس، مۋزىكا جاسامپازدىعى بيىك كومپوزيتور ەدى.
18 جاسىندا گەتەنىڭ ۋاقيعالى شىعارماسى «سايتان پاتشانى» وقىپ وتىرىپ ساباسىنا تۇسە الماي سەلكىلدەپ كەتەدى. باسى-اياعى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ادامداردىڭ جۇرەك تۇكپىرىن قىتىقتار «سايتان پاتشا» مۋزىكاسى جازىلادى. بۇل مۋزىكا جۇرت نازارىنا ىلىككەن كەزدەن-اق جولى بولدى، بۇكىل ۆەنا وسى ۇنگە ەلىكتى. مىنە وسىدان كەيىن شۋبەرد تالانىتىنىڭ سارا جولى كەڭەيە بەرەدى. شۋبەردكە جاراتۋشى قامشىنىڭ سابىنداي عانا 33 جىلدىق قىسقا عۇمىر سيلادى. ءبىراق ارتىنا ولشەۋسىز مول مۇرا قالتىرىپ كەتتى. 630 دان ارتىق ءان مۋزىكاسى، 8 ءبولىمدى سيمفونيا مۋزىكاسى سياقتى ۇشان-تەڭىز ەڭبەك قالدىردى.
كوزى تىرىسىندە شۋبەردتىڭ ارداق تۇتار ادامى بەتحوۆەن ەكەن. 1822-جىلى سياسى ءالى كەبە قويماعان جاڭا تۋىندىسىن كوتەرىپ بەتحوۆنگە باعالاتقالى بارعاندا، كەزىگە الماپتى. بەتحوۆەن ساپارلاپ كەتكەن ەكەن. كەيىن بەتحوۆەن اۋىرىپ جاتقاندا شۋبەردتىڭ شىعارمالارىن كورىپ: «بولايىن دەپ تۇرعان بالا ەكەن» دەپ باعاسىن ايتىپتى. شۋبەرد بەتحوۆىندى 2-رەت ىزدەپ بارعاندا بەتحوۆىنىڭ بەتى ارى قاراپ كەتكەن كەز ەكەن، ءبىر اۋىز تىلگە كەلە الماپتى.
شۋبەرد كوز جۇمار ساتىندە جاقىندارىنا بەتحوۆىنىڭ جانىنا جەرلەۋدى وسيەتتەپتى. مۋزىكا الەمىنىڭ ەكى البىنىڭ تۇلعاسى مىستان قۇيىلىپ قازىر ۆەنا قالاسىنىڭ الاڭىندا قاتار تۇر. ... ...
1868-جىلى 31-قاڭتار، ا ق ش-تىڭ حيميگى ريچارد دۇنيەگە كەلدى.
ريچارد ا ق ش-نىڭ پەنسىلەۆانيا شتاتىنىڭ حەرمان قالاسىندا ءومىر ەسىگىن اشتى، اكەسى اتى ايگىلى سۋرەتشى، شەشەسى مىقتى اقىن ەدى. «قاسقادان قاسقا تۋار» دەمەكشى ەكى بىردەي تالانىتتىڭ ۇرپاعى ريچارد تا جاسىنان زەرەك بولىپ وسەدى. ۇيرەنۋگە ىنتالى، تىنشتىقتى قالايتىن، كەم ءسوزدى تابيعاتى ىلعي ونى بىرەر ماسەلەنى تەرەڭدەي ويلاۋعا يتەرمەلەيتىن. ورتا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاننان باستاپ ونىڭ حيميا پانىنە نازارى ەرەكشە بولدى. ارمانى بولاشاقتىڭ حيميىگى بولۋ ەدى. ۋينۆەرسيتەت وقىپ جۇرگەن كەزىندە بەلگيانىڭ اتاقتى حيميگى سىتىنانىڭ عىلىم سالاسىن مويىنداتقان كونە اتوم پەريود كەستەسىنىڭ كۇماندى تۇستارى كوپ دەگەن ويىن ايتقاندا مۇعالىمدەر مەن ساباقتاستارى «ءالىڭدى ءبىل» دەپ كەلەمەجدەيدى. اۋەلى ويناقتاعان ءتول ولەرىن بىلمەيدى دەگەن وسى، باسقا پالە تىلدەن سول ءۇشىن بايقا دەپ جاقسى كوڭىلمەن ەسكەرتۋ ايتقاندار مەن ورەكپىگەن كەۋدە عانا بار ءبىلمسىز دەپ كىنالاعاندار دا تابىلدى. ءبىراق ول سوندا دا ءوز كۇدىگىن دالەلدەمەي تىنبايتىنىن ايتتى.
ريچارد 17 جاسىندا ۋينۆەرسيتەتتى تامامدايدى، ۇزدىك ناتيجەسىمەن جاراتىلىستىق عىلىمداردىڭ باكلاۆارلىق اتاعىن الادى. سول كەزدە قوعامدىق بىلىمدەرگە دە قۇشتارلىعى ويانعان ول ءبىر مەزگىل اتىنىڭ باسىن سولاي بۇرىپ، ماگىستىرلىق اتاعىمەن اقىرلاستىرادى. ءبىراق بالا كۇننەن باستالعان حيمياعا دەگەن قۇشتارلىق سوڭىندا ءبارىن دە مەڭگەرەدى، ات اينالىپ قازىعىن تاۋىپ ريچارد ەندى بار زەيىن-قۋاتىن حيميا عىلىمىن ىشكەرلەي-زەرتتەۋگە اۋدارادى. 1888-جىلى دوكتورلىق اتاققا قولى جەتەدى، سول كەزدە نەبارى 20 جاستىڭ قاراسىن العان بالا جىگىت ەدى ءارى حارۆورد ۋينۆەرسيتەتى تاريحىنداعى ەڭ جاس دوكتور بولادى. ۇزدىك ناتيجەسى مەن تالانىتىنا قىزىققان حارۆورد ۋينۆەرسيتەتىندەگى اتاقتى حيميىك كۋك پروفەسسور شاكىرتىككە شاقىرادى. ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى دەگەندەي كۋك پروفەسسوردىڭ ادامدىق قاسيەتىنە قوسىلعان عىلىمعا وتە ادال مىنەزى ونى شىندىقتى شىعار ءتۇيىن ەتەتىن، عىلىم ءۇشىن قىلداي قيانات كۇنا دەگەن رۋحپەن ىزدەنىس جولىن كەڭىتەدى.
سىتىنانىڭ اتوم پەريود كەستەسىنىڭ ارتىق-كەمىن ءدال باعامداۋ ءۇشىن ول ءبىر-بىردەن تاجىريبە جاسايدى. تاجىريبە جاساعان كەزدە بار-زەيىنىمەن بەرىلگەنى سونشا تاماق، ۇيقى دەگەن جايىندا قالادى. اقىرى سان مارتە جاسالعان تاجىريبەنىڭ كومەگىمەن مىس، مىرىش، ماگني، كالتسي، پولوني، تەمىر سياقتى 20 دان ارتىق ەلەمەنتتىڭ اتوم مولشەرىن وتە دالدىكپەن ەسەپتەپ شىعادى ءارى اۋەلگى كەستەنىڭ ءمولت كەتىرگەن سەبەبىن دە تۇجىرىمدايدى. ول ەسەپتەپ شىققان ناتيجەسىن ءار ەلدەگى مامانداردىڭ ساراپتاۋىنا تاپسىرادى، مامانداردىڭ ءبارى دالدىگى جوعارى بۇل زەرتتەۋدىڭ باعىن بايلامادى. ءادىل باعاسىن بەردى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن وعان 1914-جىلى نوبەل حيميا سيلىعى بەرىلدى.
1906-جىلى 31-قاڭتار، ايەلدەر ۇقىعىن جاقتاۋشىلار زورلىقتى كۇشكە قاراماستان ايەلدەردىڭ ساياسيعا ارالاسۋ ۇقىعىنا قول جەتكىزدى.
1943-جىلى 31-قاڭتار، گەرمانيا ارمياسى ستالينگرادتا ويسىراي جەڭىلدى.
1949-جىلى 31-قاڭتار، بەيپيڭ-تيانجين سوعىسى اياقتادى، بەيپيڭ بەيبىت جولمەن ازات بولدى.
بۇل شايقاس ازاتتىق سوعىسىنداعى شەشۋشى ءمانى بار ءۇش ۇلكەن شايقاستىڭ ءبىرى ەدى. شايقاستىڭ ەڭ زور جەڭىسى-ۇلى وتانىمىزدىڭ قۇرىلۋى بولدى.
1955-جىلى 31-قاڭتار، جۇڭگو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستىرلىگى تۋۋدى لايىقتى شەكتەۋدى العا قويدى.
1972-جىلى 31-قاڭتار، ەلىمىز بەن مالتا ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتتى.
1997-جىلى 31-قاڭتار، ەۆروپا قارجى قوسۋ بانكەسى تۇڭعىش رەت ەۆرو زايومىن تاراتتى.
2008-جىلى 31-قاڭتار، 14-كەزەكتى دۇنيە جۇزىلىك مالتاۋ جۇلدەسىنە تالاسۋ جارىسىنىڭ شاڭحاي ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسى قۇرىلدى.
ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم