باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

سوعىمعا بايلانىستى ءداستۇرلى اتاۋلار

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2017-02-27 19:00:00  
قازاقتا سوعىم دەپ قىستىگۇنى جاتا-جاستانىپ جەۋ ءۇشىن الدىن-الا سويىلعان مالدى ايتادى. سوعىمدى كوبىندە قاراشا، جەلتوقسان ايلارىندا سويعان. وعان ءار ءۇيدىڭ ءال-اۋقاتىنا قاراي ءٴىرىقارادان تۇيە، جىلقى، سيىر، ۇساق مالدان قوي، ەشكى سويىلعان. ەرتە كۇزدە سويىلعان مالدى «كۇزدىك» دەپ تە اتاعان.
قازاق ءۇشىن سوعىم دەسە «قازى»، «قازى» دەسە سوعىم ەسكە تۇسەتىنى شىندىق. سەمىرتىلگەن جىلقىنىڭ مايى كوبىنەسە قابىرعانىڭ ەتەك جاعىنا جىينالادى، ول سۇبە قابىرعانىڭ مايىمەن تۇتاسادى، وسى مۇشەنى قازاق قازى دەپ اتايدى.
قول ۇزىك ـــ سوعىمدا، مال سويىپ قوناعاسى بەرگەندە، توي جاساعاندا توپقا، تويعا تىلەۋگە ارنالعان مال ەتىنەن مال سويىسقان ادامنىڭ ۇيىندەگىلەرگە كادەلى جىلىك بەرىپ جىبەرەدى.
مال سويعاندا عانا ەمەس، قوي قىرىققاندا، ءجۇن ساباعاندا، قاپ توقىعاندا، كىيىز باسقاندا ۇيدە قالعاندارعا شوپتەن، جۇننەن وزىندىك سيلىق جىبەرەدى. مۇنى دا «قول ۇزىك» دەپ اتايدى.
ۇلپەرشەك ـــ قازاق سوعىم سويعان كەزدە سوعىمنىڭ ۇساق ەتتەرى مەن قالعان-قۇتقاندارىن تۇزداپ، دامدەپ ۇساق مالدىڭ قارنىنا سالىپ ساقتايدى. ونىڭ اۋىزىن اۋا وتپەستەي تۇيرەپ، بەلگىلى جەرگە اسىپ قويادى. ونى قىستاي جەمەي ساقتايدى، ابدەن سوعىم ەتى تاۋسىلىپ، قارا وزەك شاق باستالعاندا، «ۇزىن سارى» كەلگەندە اۋىل ابىسىندارى ءبىرىن-ءبىرى قوناققا شاقىرىپ، قارىنداعى ەتتى شاۋگىمگە سالىپ قايناتادى، قارا قۇرىم شاي ىشەدى. ونى قازاق ايەلدەرى «ۇلپەرشەك» دەپ اتايدى.
ۇلپەرشەككە كادەلى جىلىك بولماعان سوڭ، ونى جىگىتتەرگە، ەرلەرگە بەرمەيدى. ونى ەركەكتەر جەسە وسەكشى بولىپ كەتەدى، قاتىنى قىز تۋادى دەپ ىرىمدايدى، ازىلدەيدى.
قاپ قاعار ـــ قازاق ايەلدەرى جازدا ەت تاۋسىلعاندا، قىستا سوعىم ەتىن سالىپ ساقتاعان قاپتىڭ ءتۇبىن قاعىپ، ونداعى سىرگە جيار ەتتى اسادى. كورشىلەرىن شاقىرىپ، «قاپتىڭ ءتۇبىن قاقتىق، قالعان ەتتى استىق، بولىسە جەيىك» دەپ ويناپ-كۇلىپ وتىرىپ داستارقان كادەسىن جاسايدى. ونى «قاپتىڭ ءتۇبىن قاعۋ» نەمەسە «قاپ قاعۋ» دەپ اتايدى.
قازاق كادەسىندەگى قاپ ءتۇبىن قاعۋدىڭ وزىندىك ىرىمى بار: سوعىمدى ءاۋ باستان ءبولىسىپ جەدىك، ەندى قالعانىن دا ءبولىسىپ جەيىك، باسىندا بىرگە بولساق، اياعىندا دا ءبىر جۇرەيىك، كەلەر جىلعى سوعىم دا شۇيگىن بولادى، كوپكە بۇيىرادى دەپ استى جالعىز جەۋدى، جەكە جۇرۋدى جەك كورەدى. جاماعاتپەن تاتۋ بولۋدى وسىنداي كادە جولىنا سىيدىرىپ كەلگەن.
ارسا جيار ـــ قىستاعى سوعىمنان قالعان ەتتەردى جازعىتۇرىم ارسادان الادى، قاپقا سالادى. ءبىراز ەتتى تاڭداپ قازانعا سالىپ اسادى، كورشىلەرىمەن بىرگە جەيدى. وسىنى «ارسا جيار» دەيدى. ارشا ءيسى سىڭگەن ءسۇرىنى جەپ وتىرعاندار داستارقان باتاسىن بەرەدى، «كەلەر جىلى دا ارسا جيار جەگىزسىن» دەپ جاقسى تىلەك، دۇرىس نيەت بىلدىرەدى.
ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم