باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

مادەنيەتكە دەگەن سەنىمنىڭ سەمسەرىن سەرت ۇستايىق

    كەلۋ قاينارى: xjbs    2017-08-12 19:49:11  

شينجياڭ كۇسان زەرتتەۋ اكادەمياسى پارتكومىنىڭ مۇشەسى، اكادەميانىڭ ورىنباسار باستىعى، زەرتتەۋشى تالەت  وبۇل

كەيبىرەۋلەر مەنەن «سەن ۇيعۇر بولا تۇرا نە ءۇشىن بۋددا ءدىنىن زەرتتەۋمەن شۇعىلداناسىڭ؟» دەگەندى ۇنەمى سۇرايدى. مەن ولارعا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەمىن: «كۇسان تاس بۋدحانا مادەنيەت مۇراسى بۋددا ءدىنىنىڭ ەسكى جۇرتى بولىپ قالماستان، اسىرەسە، ءبىزدىڭ شينجياڭنىڭ ەجەلدەن بەرگى ءبىر تۇلعالى، كوپ نەگىزدى مادەنيەتىنىڭ الماسۋى، ارالاسۋى، توعىسۋى سىندى تاريحىنىڭ ايعاعى». زەرتتەۋ ارقىلى مەن ءار ۇلت باۋىرلاستارىما «ءبىزدىڭ ۇيعۇر ۇلتىنىڭ اتا - بابالارى بۇرىن كوپ ءتۇرلى دىنگە سەنگەن، شينجياڭ ەجەلدەن بەرى كوپ ۇلت مادەنيەتى، كوپ ءدىني سەنىم، كوپ ناسىلدەر توعىسقان ءوڭىر، وتانىمىزدىڭ بولىنبەس ءبىر بولەگى. شينجياڭ ىشكى وڭىرلەرمەن جاپپاي كەڭ كولەمدە مادەنيەت اۋىس - كۇيىسىن جاساپ كەلەدى، شينجياڭ مەن ىشكى وڭىرلەردەگى ءار ۇلت حالقى شۇعىلالى جۇڭحۋا مادەنيەتىن بىرگە جاراتقان» دەگەندى ايتامىن.

  ۇيعۇر ۇلتىنىڭ مادەنيەتى جۇڭحۋا ۇلتى مادەنيەتى نەگىزىندە قالىپتاسقان جانە دامىعان، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس ءبولىمى. تاريحتا ۇيعۇر ۇلتىنىڭ اتا - بابالارى شامان ءدىنى، مانيحەي ءدىنى، بۋددا ءدىنى، نەستوريان ءدىنى، ءىسلام ءدىنى سياقتى كوپ ءتۇرلى دىنگە سەنگەن؛ تۇركى رۋنا جازۋى، قۇيعىر جازۋى، حانزۋ جازۋى، شاعاتاي جازۋى سياقتى كوپ ءتۇرلى جازۋلاردى قولدانعان. ۇيعۇر ۇلتىنىڭ ەرتە زامان اقىلماندارى تاريحتان بەرى مادەنيەتتىڭ كوپ نەگىزدىلىگى مەن ءتىلدىڭ كوپ تۇرلىلىگىنە ءمان بەرىپ، 10 - عاسىردىڭ وزىندە - اق بەسبالىقتىق (بۇگىنگى جەمسارى) قۇيعىر موناح زىڭگۋسالي حانزۋ تىلىنەن «التىن نۇرلى ءتاپسىر»، «شۋانزاڭنىڭ ءومىر بايانى»، «پراجنا پاراميدا ءتاپسىرى» سياقتى شىعارمالاردى اۋدارعان.

ۇيعۇرلار ءىسلام دىنىنە سەنگەننەن كەيىن، ءىسلام ءدىنى ءبىر ءتۇرلى جاڭا مادەنيەت جانە سەنىم - نانىم فورماتسياسى رەتىندە ۇيعۇر ۇلتىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنە تۇرلىشە دارەجەدە ىقپال كورسەتكەنىمەن، ۇيعۇردىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ كوپ نەگىزدىگى مەن كەڭ كولەمدىك ەرەكشەلىگى باستان - اياق وزگەرمەدى، ادەت - عۇرىپ، كيىم - كەشەك جانە مۋزيكا، ءبي سياقتى جاقتارداعى الۋان تۇرلىلىك وڭىرلىك ەرەكشەلىگى جالعاسىپ وتىردى. 20 - عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ ىقپالىنا مىقتاپ ۇشىراعان، ءوز ۇلتىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋ تاريحىنان مۇلدە حابارسىز ءىشىنارا ادامدار ۇيعۇرلاردىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن اراب مادەنيەتىن كوزسىزدىكپەن شاتاستىرىپ، ايتىلمىش «اراب −ءىسلام مادەنيەتى» ۇيعۇردىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىن مەڭزەيدى دەگەن قاتە تۇسىنىكتە بولىپ، ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن تەرىستەدى، قاقپايلادى. ءتىپتى، جۇڭحۋا مادەنيەتى حانزۋ مادەنيەتىن مەڭزەيدى دەگەن قاتە تانىم جارىققا شىقتى. سوندىقتان ءبىز ۇيعۇر ۇلتىنىڭ دامۋ تاريحىن دۇرىس تۇسىندىرۋمەن بىرگە، تۋىمىز ايقىن تۇردە ءتۇرلى قاتە يدەيالىق اعىمداردىڭ تارالۋىنا، وربۋىنە قارسى تۇرۋىمىز كەرەك.

  جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان كەيىن، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ دۇرىس باسشىلىعى مەن قامقورلىعىندا، قولداپ - قۋاتتاۋىندا ۇيعۇر ۇلتىنىڭ مادەنيەتى بۇرىن بولىپ كورمەگەن دامۋعا قول جەتكىزدى. الدىڭعى عاسىردىڭ 50 - جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە پارتيا مەن ۇكىمەت ۇيعۇردىڭ «12 مۇقامىنا» قۇتقارۋ سيپاتىندىق رەتتەۋ جۇرگىزدى، ۇيعۇر مۇقامىنا كوكتەم كەلدى. 2015 - جىلى 25 - قاراشادا «جۇڭگو شينجياڭ ۇيعۇر مۇقامى كوركەمونەرى» يۋنەسكونىڭ 3 - توپتاعى «ادامزاتتىڭ اۋىزشا جانە ماتەريالدىق ەمەس مادەنيەت مۇراسىنىڭ ۋاكىلدىك تۋىندىسى» تىزىمدىگىنە ەنگىزىلدى.

  شينجياڭ مادەنيەتىن زەرتتەۋ قىزمەتىمەن شۇعىلداناتىن از ۇلت مامانى سالاۋاتىممەن، مەنىڭ جاۋاپكەرشىلىكپەن بىلاي دەپ ايتۋىما بولادى: «تاريحتاعى ءارقانداي مەزگىلدەردەگى شينجياڭ ءدال بۇگىنگىدەي جاراسىمدى، باي، باقىتتى، الاڭسىز تۇرمىس كەشىرىپ كورگەن ەمەس. جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ءار ۇلت حالقىن باستاپ جاڭا جۇڭگونى قۇرىپ، بارلىق ازاماتتى بوستاندىق پەن تەڭدىككە كەنەلتتى. شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ دۇرىس باسشىلىعى مەن قامقورلىعىندا، تۋىسقان ولكە، قالالاردىڭ قالتقىسىز كومەگىندە كەڭ - بايتاق شينجياڭدا تۇرمىس كەشىرىپ جاتقان ءار ۇلت حالقى ءتىپتى دە تاماشا بولاشاققا قادام تاستاۋدا».  

 شينجياڭنىڭ ساياسيى ورنىقتى، ۇلتتارى ىنتىماقتى، ءتۇرلى ىستەرى قارىشتاپ دامىعان تاماشا ساتتە، ءبىز باتىستاعى جاۋ كۇشتەردىڭ، بولشەكتەۋشى كۇشتەردىڭ قاسكۇنەمدىگىنە استە ەلەۋسىز قاراماۋىمىز، ولاردىڭ يدەولوگيا سالاسىنا قاراتقان كەدەرگىسى مەن بۇلدىرۋىنەن ساقتانۋىمىز جانە ونى تەجەۋىمىز كەرەك. 20 - عاسىردىڭ باس شەنىندە ءپانىسلاميزمنىڭ، پانتۇركيزمنىڭ شينجياڭعا كىرۋىمەن، ۇلتتىق بولشەكتەۋشى كۇشتەر قالىپتاسىپ جەتىلە باستادى، 30 - ، 40 - جىلدارعا كەلگەندە ۇلتتىق بولشەكتەۋشى كۇشتەردىڭ ءبۇلدىرۋ ارەكەتى كۇشەيە ءتۇستى، جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان كەيىن ولارعا باتىل سوققى بەرىلدى.

الدىڭعى عاسىردىڭ 80 - جىلدارىنىڭ سوڭىنان كەيىن، بولشەكتەۋشى كۇشتەردىڭ جۇرناعى قايتا باس كوتەرىپ، بولشەكتەۋ، ءبۇلدىرۋ ارەكەتتەرىمەن اينالىسا باستادى، مىنە بۇل شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعىنا ىقپال جەتكىزەتىن باستى حاۋىپكە اينالدى. سوڭعى جىلدارى شينجياڭنىڭ يدەولوگيا سالاسى ءىشىنارا سىناقتارعا ءدوپ كەلدى، ەل ءىشى - سىرتىنداعى جاۋ كۇشتەر تۇرلىشە ارنالارمەن، تۇرلىشە فورمالارمەن «شينجياڭنىڭ 3 تاريحىن» بۇرمالاپ، ۇيعۇر ۇلتىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىن بۇرمالاپ، «ءپانىسلاميزم»، «پانتۇركيزم» يدەياسىن جانە ءدىني ۇشقارى يدەيانى تاراتىپ، ادامداردىڭ يدەياسىن بۇزىپ، رايونىمىزدىڭ يدەولوگيا سالاسىنىڭ حاۋىپسىزدىگىنە اۋىر قاتەر ءتوندىردى، جۇڭحۋا ۇلتىنا، جۇڭحۋا مادەنيەتىنە جانە جۇڭگوشا سوتسياليزمگە دەگەن ورتاق تانىمعا اۋىر ىقپال جەتكىزدى.

  بۇگىن مەن بىلاي دەپ قاتاڭ سەرت بەرەمىن: «لاڭكەستىككە قارسى تۇرىپ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋ كۇرەسىندە مەن اتويلاپ العا شىعىپ، بۇقارانىڭ تانىمىنا باستاماشىلىق ەتۋدىڭ ۇلگىسى بولامىن. <4 تانىمدى>، اسىرەسە، ۇيتقى تانىمىن، ساپ تۇزەۋ تانىمىن بەرىك ورناتىپ، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ بەدەلىن باتىل قورعاپ، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ءتۇرلى شەشىمدەرى مەن ورنالاستىرۋلارىن بۇلجىماستان دايەكتى تياناقتاندىرامىن. ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرىپ، قوعام ورنىقتىلىعىن قورعاۋ سىندى وسى كەلەلى پرينسيپتىك ماسەلەدە باستان - اياق تۋىم ايقىن، تۇرعىم بەرىك، ءىشى - سىرتىم بىردەي بولامىن؛ ۇلكەن دۇرىس، ۇلكەن بۇرىس ماسەلەسىندە باتىل پوزيتسيا ءبىلدىرىپ، حاۋىپ - قاتەرلەر الدىندا كەۋدە كەرىپ العا شىعىپ، بارلىق زورلىقتى كۇش، لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە باتىل سوققى بەرەمىن. ءار ۇلت باۋىرلاستارىممەن اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسىپ، <ءۇش ءتۇرلى كۇشپەن> باتىل كۇرەس جۇرگىزىپ، <ءۇش ءتۇرلى كۇشتى> باتىل تازالاپ، ولارعا باتىل سوققى بەرىپ، تىپ - تيپىل قۇرتىپ، ەڭبەكشىل قوس قولىممەن شينجياڭنىڭ اناعۇرلىم كوركەم بولاشاعىن بىرگە جاراتىپ، ءىس جۇزىندىك ارەكەتىمىز ارقىلى باس نىسانانى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش قوسۋعا مۇمكىندىك جاسايمىن!». كەلۋ قاينارى : شينجياڭ گازەتىنەن

ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم