باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

ۇلتتار ىنتىماعى نەگىزىن بەكەمدەيىك

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2017-10-12 14:00:05  

ستانسيامىزدىڭ تىلشىلەرى حى بيڭ، ايبىنعازى راحمان ۇلى، ديڭ شياۋدان، چاي ليندەردىڭ اقپاراتتىق بايىمداۋىن تىڭداڭىزدار: بيىلعى مەملەكەت مەرەكەسى مەن قاربىز مەرەكەسى دەمالىسى كەزىندە، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم شتات كەڭسەسى ورگان پارتكومىنىڭ مۇشەسى، ساياسات، زاڭ-بەلگىلەمە باسقارماسىنىڭ باستىعى چىن حۇڭشىڭ ارىپ-شارشاعان كۇيى اقسۋ قالاسى يگەرشى اۋىلى بۇلۇڭكوپىر قىستاعىنداعى تۋىسى تۇرسىنگۇل توحتىنيازعا امانداسا باردى.
-بۇل مەنىڭ ەكى قىزىم، كەلىڭدەر قانە، قانداي سۇيكىمدى، شەشەڭ قايدا؟-دەدى چىن حۇڭشىڭ.
ءجاي اماندىق سۇراسقاننان كەيىن، چىن حۇڭشىڭ سومكاسىن قويىپ، اپايعا كومەكتەسىپ دۇكەندى سىپىرا ءجۇرىپ، «ەكى قىزىنىڭ» قازىرگى ۇيرەنۋ جاعدايىن سۇراپ شۇيىركەلەستى.
چىن حۇڭشىڭ: اقيدا، ۇيدە سەن ساباق قارايتىن جەر جوق ەكەن، ۇيرەنەتىن ۇستەلىڭ مەن ورىندىعىڭدى كورمەدىم عوي، ۇيلەرىڭدە ۇستەل جوق پا؟، ـــ دەپ ەدى، اقيدا: ۇيدە ۇستەل مەن ورىندىق جوق، ــ دەدى، چىن حۇڭشىڭ: سىڭلىڭ ەكەۋىڭە ۇيرەنەتىن ۇستەل، ورىندىق ساتىپ اكەلسەم، قايدا قويسام بولار ەكەن، ــ دەگەندە، اقيدا: مىنا جەرگە قويساڭىز وتە قاراڭعى بولىپ قالادى، ــ دەدى.
تۇرسىنگۇل توحتىنيازدىڭ جۇبايى 8 جىلدىڭ الدىندا جول اپاتى سەبەبىنەن قازا بولادى دا، ەكى بالاسىن جالعىز ءوزى ەرجەتكىزەدى. وتكەن جىلى قاراشادا، اۆتونوميالى رايوننىڭ «ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇلى شاڭىراعىندا» قيمىلىندا، چىن حۇڭشىڭ مەن تۇرسىنگۇل توحتىنياز اپاي ەكەۋى تۋىسقاندىق قاتىناس ورناتتى. اكەسىنەن جاستاي جەتىم قالعان ەكى بالا چىن حۇڭشىڭدى اكەسىندەي كورەدى. ۇلكەن قىزى اقيدا رەيىم بىلاي دەدى: «ول كىسى بىزگە جاڭا سومكا، داپتەر ساتىپ الىپ بەردى، ساباق پىسىقتاۋىمىزعا كومەكتەسەدى، بىزدە اكەمىز سياقتى مىقتى، جارامدى ادام بولساق دەيمىز».
وتكەن جىلى 16-قازان، اۆتونوميالى رايون «ۇلتتار ىنتىماعى ۇلى شاڭىراعىندا» قيمىلى مەن «ۇلتتار ىنتىماعى بىرلەسكەن دوستىعى» قيمىلىن باستادى، رايونىمىز بويىنشا ءبىر ميلليوننان ارتىق كادر جانە جۇمىسشى-قىزمەتكەر نەشە مىڭ كيلومەتر جولدى الىسسىنباي نەگىزگى ساتىداعى ءار ۇلت بۇقاراسىمەن سەرىكتەسىپ تۋىسقاندىق قاتىناس ورناتتى. قيمىلدىڭ ىشكەرىلەي ورىستەتىلۋىنە ساي، ءومىر بويى الىسقا اتتاپ باسىپ كورمەگەن وڭتۋستىك شينجياڭداعى تۋىسقاندار تۋىستارىنىڭ سەرىك بولۋىندا، ۇرىمجىگە كەلىپ، ەشقاشان جۇزدەسپەگەن بەيتانىس ادامداردان قانداستىق قاتىناسى جوق تۋىستارعا اينالسا، ال ءبىر مەكەمەدەگى سالەمنەن ارى بارىسپاعان قىزمەتتەستەر ۇنەمى ارالاسىپ، قارىم-قاتىناسى قويۋ تۋىستارعا اينالدى.
مەملەكەت مەرەكەسى مەن قاربىز مەرەكەسى دەمالىسىنىڭ الدىندا، اۆتونوميالى رايوندىق ورمان شارۋاشىلىعى مەڭگەرمەسىنىڭ كوپ يقۋاتتى ءماجىلىس زالىندا، باسقارما، بولىمدەردىڭ پارتيالى كادرلارى ءبىر جەرگە جينالىپ، ءان ايتىپ، ءبي بيلەدى. ۇگىت ينفورماتسيا ورتالىعىنىڭ كادرى اسەت سىمايىل ءىنىسى ما چىندى جەتەلەپ، ساحناعا بىرگە شىعىپ، ويناقى ماشراپ بيىنە باستى. ەكەۋى وتكەن جىلعى ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بىرلەسكەن دوستىق قيمىلىندا سەرىكتەسىپ، ءوزارا كومەكتەسۋدى باستاعان بولاتىن، اسەت سىمايىل بىلاي دەدى: «ول ۇنەمى ماتەريالىمدى رەتتەسىپ، ماقالالارىمدى رەداكسيالاپ بەرەدى، تاعى حانزۋ ءتىلىن دىبىستاۋ جاعىندا ماعان ۇنەمى كومەكتەسەدى. قۇربان ايت كەزىندە، مەن ونى ۇيگە شاقىردىم. جىل سوڭىندا شاعان مەرەكەسى كەزىندە، ونىڭ ۇيىنە شاعانشىلاپ بارايىن دەپ تۇرمىن، ەكەۋىمىز تۋىس بولىپ عانا قالماي، جۇبايلارىمىز دا دوس، تۋىس بولىپ كەتتى، ولاردىڭ قاتىناسى وتە جاقسى».
اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم پارتيا مەكتەبىنىڭ ورىنباسار باستىعى دۋان لياڭ بىلاي دەدى: « اۆتونوميالى رايوننىڭ ‹ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇلى شاڭىراعىندا› قيمىلىن ورىستەتۋى پارمەندى تۇتقا، تاماشا تۇعىر ەسەپتەلەدى، مۇنىڭ ءوزى ءار ۇلت كادر بۇقارانى ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇلى شاڭىراعىندا قيمىلى ارقىلى سەرىكتەسىپ تۋىسقاندىق قاتىناس ورناتۋعا باستاۋ. كوپ ساتىلى، ءتۇرلى فورماداعى ارالاسۋ، ىشتەسۋ، ءوزارا بارىس-كەلىس جاساۋ ارقىلى، ءوزارا ءتىل ۇيرەنىپ، ءبىر-بىرىنە كومەكتەسىپ، ءوزارا سۇيىسپەنشىلىك باعىشتاپ، ىشتەسىپ، ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنەدى، ارالاسۋ بارىسىندا سۇيىسپەنشىلىكتەرىن كۇشەيتەدى. بۇل ءارى باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى ءسوزىنىڭ رۋحى مەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى تۇراقتاندىرعان شينجياڭ قىزمەتى باس نىساناسىن دايەكتى تياناقتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى شاراسى».
2014-جىلى 28-ءساۋىر، باس شۋجي شي جينپيڭ قاشقار ايماعى قاشقار كونە شارى اۋدانى توققۇزاق قالاشىعىنىڭ سەنترلى باستاۋىش مەكتەبىنە وقىتۋشى-وقۋشىلارعا امانداسا بارادى. سول كەزدە شي جينپيڭ: قازىر، قوس ءتىل ۇيرەنۋدى اتا-انالاردىڭ ءبارى قولداي ما؟ ــ دەپ سۇراپ ەدى، وقىتۋشى: ءبارى قولدايدى، ـــ دەپ جاۋاپ بەردى. شي جينپيڭ: از ۇلت بالالاردىڭ قوس ءتىل ۇيرەنۋىن مىقتى يگەرۋ كەرەك. سەبەبى حانزۋ ءتىلىن جاقسى ۇيرەنسە، بولاشاقتا قىزمەتكە ورنالاسۋىنا كومەگى تيەدى، ماڭىزدىسى ۇلتتاردىڭ ۇلى ىنتىماعى، سەندەردىڭ بورىشتارىڭ داڭقتى، ـــ دەدى.
اۆتونوميالى رايون بولاشاقتىق مۇددەنى كوزدە ۇستاپ، كوز الداعى مۇددەدەن باستاپ ىسكە كىرىسىپ، قوس ءتىل وقۋ-اعارتۋى مەن ءار ۇلتتىڭ ءوزارا ءتىل ۇيرەنۋىن كۇش سالا ىلگەرىلەتىپ، ءار ۇلتتىڭ ءبىر نيەتپەن ىنتىماقتاسۋىن بىرتىندەپ جۇزەگە اسىردى. بيىل، رايونىمىزدىڭ جەر-جەرى اۋىل-قىستاقتاردا جوعارى ساپالى، ورتاسى جاقسى، جابدىعى تولىق اۋىل-قىستاق قوس ءتىل بالا باقشاسىنان 4 مىڭ 408 ىن جاڭادان سالدى جانە وزگەرتتى، 1-قىركۇيەكتەن بۇرىن وسى بالا باقشالاردىڭ ءبارى تۇگەلدەي سالىنىپ بولىپ، پايدالانۋعا بەرىلدى، شينجياڭ بويىنشا اۋىل-قىستاقتاعى وقۋ جاسىنداعى ءبىر ميلليون 128 مىڭ 900 بالا ءۇيىنىڭ ىرگەسىندەگى مەكتەپكە ءتۇسۋ الدىنداعى ساپالى قوس ءتىل وقۋ-اعارتۋىنان يگىلىكتەندى. اۋىل-قىستاقتىڭ جوعارى ساپالى، تۇراقتىلىعى كۇشتى وقىتۋشىلار قوسىنىن قۇرۋ ءۇشىن، اۆتونوميالى رايون وڭتۇستىك شينجياڭدى بەتكە الىپ، اۋىل-قىستاقتى كوزدەي وتىرىپ، كادرلاردىڭ وقۋ-اعارتۋدى قولداۋ جوسپارىن ءۇرتىس ەكى جىل اتقاردى. وقۋ-اعارتۋدى قولداۋ تۇرمىسى وسى جاس وقىتۋشىلاردىڭ ارقالاعان جاۋاپكەرلىكتەرىنىڭ قانشاما زور ەكەنىن تانىپ جەتۋىنە مۇمكىندىك جاراتتى.
شينجياڭ مەدەتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى، وقۋ-اعارتۋدى قولداۋ ۇيىرمەسىندەگى وقىتۋشى ما شاۋۋي بىلاي دەدى: «بۇل بالالار ءوز بالام سياقتى، جاسىم كىشى بولسا دا، ولارعا بارلىق زەيىن-زەردەمدى جۇمساپ قارايلاسامىن».
اقسۋ ايماعى تارىم ءان-ءبي ۇيىرمەسىنىڭ وقۋ-اعارتۋدى قولداۋعا بارعان وقىتۋشىسى ما ليپيڭ بىلاي دەدى: «قازىر، كەيبىر بالالار وقىتۋشىلارمەن مەملەكەت تىلىندە سويلەسەدى، ءتىپتى قايتىپ بارعاننان كەيىن اتا-انالارىنا مەملەكەت ءتىلىن ۇيرەتىپ، ولارعا وسى ءتاسىل ارقىلى وتاندى، حالىقتى ءسۇيۋدى تۇسىندىرەتىن بولدى».
اۆتونوميالى رايوننىڭ ورنىقتى ىلگەرلەتۋ ۇلگىسىندەگى قوعامدىق قۇرىلىمى مەن الەۋمەتتىك اۋماق ورتاسى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ىنتىماقتاسىپ ءوزارا كومەكتەسكەن اسەرلى جاعدايىن قالىپتاستىردى. حوتاندا جاراسىمدى، بەرەكەلى، تىنىش سىندى 3 تى ەنگىزۋ ۇلگىسىندە دامىعان جاڭا قستاقتا حانزۋ، ۇيعۇر، حۇيزۋ، زاڭزۋ، موڭعۇل، تۋجيازۋ سياقتى 10 ۇلت قونىستانادى.
رىزۋان قاسىم: باۋرىم، ايكۇلشە جە، مەرەكەڭ قۇتتى بولسىن! ـــ دەگەندە، حى تياندۇڭ : راحمەت! ــ دەپ العىسىن ايتتى.
قاربىز مەرەكەسى كۇنى، حىرۇڭ جاڭا قىستاعىنىڭ تۇرعىنى ريزۋان قاسىم مەن جۇبايى كورشى ءىنىسى حى تياندۇڭعا ەكى قوراپ ايكۇلشە اپارىپ، مەرەكەلىك تىلەگىن جەتكىزدى.
وتكەن جىلى مامىردا، ريزۋان قاسىم وتباسىنداعى 5 جان حوتان اۋدانى حانارىق اۋىلى رەمبال قستاعىنان حىرۇڭ جاڭا قسىتاعىنا كوشىپ باردى، وسى جىلى حى تياندۇڭ وتباسىنداعى 4 جان دا سىچۋاننىڭ باجۇڭىنان كوشىپ كەلىپ، رىزۋان قاسىمنىڭ ەسىكتەس كورشىسى بولدى. ولاردىڭ دوستىعى باستابىنداعى كەزدەسكەندە جىميىپ امانداسۋدان ءبىر-بىرىنە قىدىرۋعا، ءدامدى تاعامداردى ءبولىسىپ، ءوزارا ءتىل ۇيرەنۋگە دەيىن دامىدى، ەكى ءۇيدىڭ ادامدارى ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋ بارىسىندا بىرلىكتە العا ىلگەرىلەدى. بۇگىنگى كۇنى، ريزۋان قاسىم وتباسىنداعى 4 جان تۇگەلدەي حى تياندۇڭنىڭ اتىزىندا جۇمىس ىستەيدى، حى تياندۇڭ بىلاي دەدى: «ءبىز ءاسىلى كورشى بولاتىنبىز، تاعى تۋىس بولدىق، بۇرىننان جاراسىمدى، بەرەكەلى ءوتىپ كەلگەنبىز، ولار اۋقاتتانسا ءبىز قۋانامىز».
قۇمىل قالاسى ەۋىرعول رايونى قارا ءدوۋا قالاشىعى بوستان قىستاعىنىڭ تۇرعىنى يۇي شۋەراننىڭ شاعىن اۋلاسىننان، مۇقامنىڭ سازدى اۋەنى تاعى كوتەرىلدى. يۇي شۋەران قۇمىل مۇقامىن باستاپ ورىنداپ، ۇيعۇر اۋىلداستار ونى مۋزيكامەن سۇيەمەلدەدى، شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە، كوپشىلىك تاعى بىرگە قوسىلىپ شىرقايدى. يۇي شۋەران وزدەرىنىڭ ۇنەمى ءوستىپ كوڭىل كوتەرەتىنىن ايتتى.
1957-جىلى، نە ءبارى 5 جاستاعى يۇي شۋەران اكەسى يۇي فۋيۇنعا ىلەسىپ حىبيدان شەكارانى قولداۋعا بوستان قىستاعىنا كەلەدى. قازىر، يۇي شۋەران وتباسىنداعىلاردىڭ تاماقتانۋ، تۇرمىس ادەتتەرى تۇگەلدەي ماڭىنداعى ۇيعۇر اۋىلداستارمەن ۇقساس. يۇي شۋەران بىلاي دەدى: «دوستارىممەن تۋعان باۋىرداي بولىپ، بارعان سايىن جاناسىپ كەتتىك».
شينجياڭدا، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ داڭقتى ءداستۇرى ۇزاققا سوزىلعان، قۇربان اتاي ەسەكپەن بەيجيڭگە بارسا، يۋ لياڭيڭ 10 جىلدى ءبىر كۇندەي وتكىزىپ، ۇيعۇر باۋىرلاستارىنىڭ كەدەيلىكتەن قۇتىلىپ، اۋقاتتانۋىنا كومەكتەستى، قازىرگى زاماننىڭ لەي فىڭى جۋاڭ شىحۋا ءار ۇلت بۇقاراسىن اۋرۋ ازابىنان ارىلتتى، جۇڭگونى سۇيىندىرگەن 10 ادامنىڭ ءبىرى انيپا شەشەي 4 ۇلتتان قۇرالعان 10 نەشە بالانى اسىرادى....
ءومىر وزگەرىستەرگە تولى. شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ ەتەنە جاقىن ءوتىپ، ءبىر-بىرىنە قارايلاسىپ، ءوزارا كومەكتەسۋى داڭقتى تاريح پەن داستۇرگە يە. التىن كۇز قازان ايى اناردىڭ قىزارىپ پىسقان مەزگىلى، «ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇلى شاڭىراعىندا » قيمىلىنىڭ جەبەۋىندە، شينجياڭنىڭ ءار ۇلت ۇلاندارى باس شۋجي شي جينپيڭ ايتقانداي اناردىڭ دانىندەي تىعىز ىنتىماقتاسۋدا.....

ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم