جاڭا حابارلار

تاربيە تاعدىرىڭدى بەلگىلەيدى

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2018-03-29 13:12:21  

 بەكمۇقان اكەشە ۇلى

  ۇرپاقتان ۇرپاققا، اكەدەن- بالاعا نە قالىپ جاتقانىن ءدال بىلسەك، ونىنشى ەمەس، ءجۇزىنشى ۇرپاققا دا نە قالاتىندىعىن بولجاي ءبىلۋ قيىن ەمەس » ،-دەيدى كۇڭفۋزى  ادام تاربيەنىڭ جەمىسى. تاربيەنىڭ قانداي بولۋى سول ادامنىڭ بولاشاق ءومىرىنىڭ قانداي بولۋىمەن، ءتىپتى ونىڭ تاعدىرىمەن تىكە قاتىستى. ادامنىڭ قاسيەتى تۋما بولعانىمەن ارەكەت فورماسى، سوعان ساي قالىپتاساتىن ادەتى، مىنەز- قۇلقى، ادەپ- احلاعى، بىلىمگە قىزىعۋى، ونى قالاي پايدالانۋى سياقتىلار تاربيە بارىسىندا قالىپتاسادى. پيسحولوگيادا ادام اسىلگى بەينەسىمەن جاسامايدى، قايتا ءوزىن وراپ جاساندى فورمادا ءومىر سۇرەدى دەپ تۇجىرىمدايدى جاساندىلىق دەگەنىمىز تاربيە بارىسىندا قالىپتاساتىن ونىڭ ادامدىق مىنەزى، تانىمى، اقىلى مەن ءبىلىمى سياقتىلاردى وزىنە قالقان ەتىپ ءومىر سۇرۋ ءتاسىلىن بەينەلەسە كەرەك. ۇلى اباي : « ادام اتا- انادان تۋعاندا ەستى بولمايدى. ەستىپ، كورىپ، ۇستاپ، تاتىپ كورسە، دۇنيەدەگى جاقسى- جاماندى تانيدىداعى سوندايدان بىلگەنى، كورگەنى كوپ بولعان ادام ءبىلىمدى بولادى. ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى. ءار ءبىر ەستىلىك جەكە ءوزى ىسكە جارامايدى. سول ەستىلەردەن ەستىپ- بىلگەن جاقسى نارسەلەرىن ەسكەرسە، جامان دەگەننەن ساقتانسا، سوندا ىسكە جارايدى، سونى ادام دەسە بولادى » ،-دەيدى اباي ايتقان ەستىلىك تاربيەسى ادامدا تۋا سالا اينالاسىنان قالىپتاساتىندىعىن جاقسى نارسەلەردەن ۇلگى الىپ، جاماندىقتى اڭعارسا سوندا ونى ادام دەۋگە بولاتىندىعىن، ادامدىقتىڭ ولشەمىن الدىمەن ونىڭ جاقسىلىق پەن جاماندىقتى اڭعارىپ، جاقسىلاردان ۇيرەنىپ، جاقسى نارسەلەرمەن اينالىسقاننان باستالاتىندىعىن ۇعىندىرادى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ « تاربيە » دەگەن ەڭبەگىندە : « ريم حالقىن اتاقتى، كۇشتى قىلعان كىم ؟ اريستوتەلدىڭ تاربيەسى. نەروندى زالىم قىلعان كىم ؟ سەنەكانىڭ قاتە تاربيەسى. نەمىس جۇرتىنىڭ بىرلىگىنىڭ تاعانى نەدەن ؟ تاربيەنىڭ قۋاتى. ادامدى بۇزاتىن دا، تۇزەيتىن دە- تاربيە. جالپى تاربيە كەڭ ماعىنالى ۇعىم. ادام بالاسىنىڭ ءوسۋ، وركەندەۋ، جەتىلۋ داۋىرىندە تاربيەگە كىرمەيتىن جاعى جوق، دەنە تاربيەسى، اقىل تاربيەسى، ادەمىلىك سەزىم تاربيەسى، ادامگەرشىلىك قۇلىق تاربيەسى ءبارى-ءبارى تاربيەگە جاتادى » ،-دەيدى. دەمەك بۇدان تاربيەنىڭ كولەمى كەڭ، مازمۇنى باي، ماقساتى دا الۋان ءتۇرلى بولاتىندىعىن اڭعارامىز. ادامزات جاراتىلىسىنان تاربيەگە مۇقتاج  ال ءبىزدىڭ ورتاعا قويماقشى بولعانىمىز ەڭ الدىمەن بارلىق ادامدا بولۋعا ءتيىستى ادامدىق ءمورال- احىلاق، مىنەز- قۇلىق تاربيەسى، ياعني ادامدار جۇرەگىن مەيىرمەن ىزگىلىككە باستايتىن، بۇكىل دۇنيەدەگى بارلىق زاتتارعا زارەدەي قيانات جاسامايتىن ادالدىق تاربيەسى بولماق. مىنە بۇل بار تاربيەنىڭ جاۋھارى. قالعان ونەر، ءبىلىم، كاسىپ، ىسكەرلىك دەگەندەر وسى نەگىزىندە ەكىنشى كەزەڭدە جۇرىلەتىن تاربيە  ۇلى عالىم ءال- فارابي : « ادامعا ەڭ الدىمەن تاربيە قاجەت. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ونىڭ ومىرىنە اپات اكەلەدى » ،-دەيدى. كورىپ وتىرسىزدار، ادامدىق تاربيەدەن سۋسىنداماعان ادام قانشا ءبىلىمدى بولعانىمەن قولىنان نە جاماندىقتار كەلۋى مۇمكىن. دەمەك تاربيە ــ ادامنىڭ باي- كەدەيلىگىمەن، ونىڭ ماعىلۇماتىمەن قاتىسسىز. اقشاسى مول، ءتىپتى مىنبەردە سويلەسە اۋزىنان مارجان توگىلگەن جوعارى دارەجەلى لاۋازىمدى ادامداردىڭ ىستەگەن جاماندىعى جالپاق جۇرتقا ءمالىم بولعاندا تاربيەسىزدىگى اشكەرەلەنىپ جاتادى. قاراپايىم بۇقارا اراسىندا ار مەن ۇياتتى الدىڭعى ورىنعا قوياتىن اسىل جاندار قانشاما؟  « جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى » دەپ ادامدىق اردى بارىنەن بۇرىن قوياتىن ارلى جاندار كەمەل تاربيەنىڭ يەسى دەۋگە بولادى.   ماتەريالداردا جازىلعان تيتانيك كەمەسى تەڭىزگە باتۋ الدىنداعى ءومىر مەن ءولىم سىناعىندا ايەلدەر مەن بالالاردى قۇتقارۋ قايىعىنا شىعارىپ ءوز ۇجدانىنا كىر كەلتىرمەي ولىممەن بەتپە- بەت كەلگەندەر دە، ايەلدەرشە جاسانىپ ارىن تاپتاپ شىبىن جانىن قورعالاندار دا بولعان. قاراپ كورسەڭىز ارسىزدىقپەن، الداپ- ارباۋمەن قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن ءومىر سۇرۋ قانداي بەيشارالىق ! ونداي ادام ءوزى ەمەس- اۋ ! اتا- باباسىنا دا، ۇرپاعىنا دا وشپەستەي نامىس تاڭباسىن باسىپ كەتپەدى مە ؟  تاربيە ادامنىڭ بويىندا بولۋعا ءتيىستى جان دۇنيەسىندە ساقتالاتىن ەتيكالىق ءمورالى  ول ەڭ الدىمەن اتا- اناسىنىڭ تۇقىم قۋالاۋىنان ساقتالىپ، ودان كەيىن ءىس- ارەكەتى، وتباسى مۇشەلەرىندە قالىپتاسقان كۇندەلىكتى سالت- ادەت داعدىسى بارىسىندا قالىپتاسادى. مىنە وسىنداي كىسىلىكتى، كىشىلىكتى، يناباتتى بەگزات بولىمىستى اقىل پاراساتتى «تەكتىلىك » دەيمىز. العاشقى ۇستازى بولعان اتا- انا، ياعني « تەكتىدەن تەكتى تۋادى، تەك تەكتى قۋادى » دەگەندەي ۇرپاعىم ۇلاعاتتى بولسىن دەسەڭىز ەڭ الدىمەن ءوزىمىز تاربيە كورگەن ادام بولۋىمىز كەرەك. سوندا عانا  زەر سالىپ تاڭداي قاعىپ تامسانىپ جۇرگەن تاربيەلى ادامداردى ارينە ءبىز دە تاربيەلەي الامىز كۇندەلىكتى تۇرمىستا، اسىرەسە، ادامدار ءبىرشاما كوپ الەۋمەتتىك قاتىناستا ءىشىنارا ادامداردىڭ دورەكىلىگىن، وزبىرلىعىن، ادەپسىزدىگىن كورىپ، ولاردى قانداي تاربيەسىز وسكەن دەپ ايىپتاپ جاتامىز. ونداي ادامداردىڭ جولى بولماي سۇيكىمى كەتىپ جۇرەدى. قىل قىسقاسى ادامنىڭ ءىسىنىڭ ىلگەرى باسپاي سەنىمنىڭ بولماۋى ونىڭ تاربيەسىزدىگىمەن تىكە قاتىستى. سوندىقتان ادام مىنەزىمەن سيىمدى، ارىمەن اسقاق، ادامگەرشىلىگىمەن قۇرمەتكە جەتەدى ادامنىڭ تاربيەلى بولۋى وتباسىنىڭ ءال- اۋقاتىنان ەمەس، شاڭىراقتىڭ سالت- داعىدىسىمەن قالىپتاسادى. كەرىسىنشە ادامدار بويىنداعى جاعىمپازدىق، ەكى بەتكەيلىك، وتىرىكشىلدىك، وسەكشىلدىك، تاعى باسقا جاعىمسىز مىنەز- قۇلىقتار تاعى دا وتباسىنان، كورشى- قولاڭ، تۋىس- تۋعان، ارالاسقان جاقىن جانداردان پايدا بولادى. دۇنيەدەگى اتى الەمگە تانىلعان شاڭىراقتاردىڭ پەرزەنت تاربيەسىنە زەر سالساق بارلىعىندا مىناداي ءبىر ورتاقتىق بارلىعىن بايقاۋعا بولادى. ولار ەڭ الدىمەن وتباسىنىڭ بەرەكە- بىرلىگىن بارىنەن ماڭىزدى& ورىنعا قويعان، وتباسىنان تاراعان اعايىن- تۋعانداردىڭ قارىم- قاتىناسى، ورنى بارىنشا قۇرمەتتەلگەن. ولار جونىنەن العاندا قيىنشىلىقتى جەڭۋ مەن ۇزدىكسىز ۇدىرە دامۋى ءوزارا سايكەسىم تاۋىپ، كەمدەلدەنگەن. اتا- انالار ءومىر بويى وزدەرى ۇلگى بولعان  لەۆ تولىستوي، تاگور، روتشيلدەر سياقتى ۇلى شاڭىراقتىڭ يەلەرى وزدەرى مەكتەپ اشقان نەمەسە كەمەڭگەر وقىتۋشىلاردى وتباسى وقىتۋشى ەتىپ پەرزەنت تاربيەلەگەن. ايقىن نىسانا بەكىتىپ، ورتاق دامۋدى بەتكە العان. بالانى قاقپايلاماي، جىگەرىن مۇقالتپاي، دەربەستىككە جەتەكتەگەن. كىتاپ وقىپ، جان- جاقتىلى ينفورماتسيا قابىلداپ وتىرعان روس كەننەدي ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە بىلاي جازعان ەكەن : « مەنىڭ بالالارىما مۇرا ەتىپ قالدىرعان نارسەلەرىمنىڭ بارلىعى اتا- انامنان قالعان، اتا- انامدا  اتا- بابالارىنان مۇرا العان ءداستۇر ارقىلى جەتىلگەن ». مىنە بۇل ناعىز ۇرپاقتان- ۇرپاققا قالدىراتىن تەكتىلىك تاربيەسى بولماق. حالىقارالىق بايلار پەرزەنتىنە جاستايىنان كەمەلدى « ەكونوميكالىق » تاربيەنى قاعىس قالدىرماعان. مۇندا اقشا تابۋدىڭ جولىن ۇيرەتۋمەن بىرگە، اقشانى قالاي جۇمساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. بالالاردى كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ قوعامعا جاۋاپ قايتارۋ كەرەكتىگىن، قايىر- ساحابات ىستەرىنە قاتىناستىرۋ ارقىلى بالالارىنىڭ اقشانىڭ قۇلى بولىپ قالۋىنىڭ الدىن العان ءارى پەرزەنتتەرىنە قوماقتى اقشا مۇرا ەتىپ قالتىرماعان  زەرەك تە اقىلدى مىڭزىنىڭ اناسى ونى تاربيەلەۋ ءۇشىن ءبارىن ارناعان ادام  ول مىڭزىنىڭ وڭ- سولىن دۇرىس تانۋى ءۇشىن بىرنەشە رەت ءۇي كوشكەن. بۇنىسى بالاسى ءۇشىن ەڭ جاقسى تاربيە ورتاسىن تابۋ ءۇشىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە مىڭزىنىڭ اناسى وتە ەڭبەكشىل، ۇقىپتى ادام بولعان. بالا مىڭزىعا اناسى وقۋدى ورتا جولدا تاستاپ قويۋدىڭ زاردابىن « كەزدەمەلەردى قيقىمداۋ ءادىسى » ارقىلى قاراپايىم دا ۇعىنىقتى ەتىپ جەتكىزگەن. اناسىنىڭ ءتالىمىنىڭ ارقاسىندا مىڭزى تالماي ۇيرەنىپ كۇڭزىدەن كەيىنگى ەلىمىزدەگى ەكىنشى عۇلاماعا اينالعان سۋحومولينسكي : « بارلىق ادام ءتۇسىنۋ كەرەك ەكەن، قوعام الدىندا ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن بورىشى ءوز ۇرپاعىن جاقسى تاربيەلەۋ  بالانىڭ ءبىرىنشى ورىنداعى تاربيەشىسى، ءبىرىنشى وقىتۋشىسى اناسى مەن اكەسى. ورتا مەكتەپ كەزىندە كەلەشەك اتا- انالارعا پەداگوگيكا ۇيرەتىلۋى، پەداگوگيكا ءار ءبىر ادام بىلەتىن بىلىمگە اينالۋى كەرەك ... پەداگوگيكا بىلمەگەن جاس بۇقارانىڭ وتباسىن قۇرۋ ۇقىعى بولمايدى دەپ قارايمىن » ،-دەگەن. مىنە بۇدان پەرزەنت تاربيەلەۋدە اتا- انالاردىڭ پەداگوگيكا، پسيحولوگيا سىندى بىلىمدەردى بىلۋدەن سىرت، قازىرگى قوعامنىڭ دامۋ قاجەتى ءۇشىن ءوزىن قانشالىق كەمەلدەندىرۋ كەرەكتىگىن، جاۋاپكەرلىگىنىڭ قانشالىقتى اۋىرلىعىن، تاربيەشى بولۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ قانشالىق تاربيەگە مۇقتاجدىعىمىزدى، ادام ءوزىن قالاي تۇزەۋ كەرەكتىگىن ءبىلۋىمىز توتەنشە ماڭىزدى. اتا- انالار مەن وقىتۋشىلار كوپ جاعدايدا تاربيەشى تۇرعىسىنان پەرزەنتكە ءناسيحات ايتۋدى، ولاي ىستەمە، بۇلاي جۇرمە دەگەندى تاربيەلەۋ دەپ تۇسىنەمىز. مۇنداي ايىپتاۋ مەن تەكتەۋ بالالاردىڭ دارالىعىن بۇعاۋلاۋمەن قىزعىندىلىعىن مۇقالتادى. مۇدان سىرت، بالانىڭ جولىن بارىنشا داڭعىل جاساپ، باقىتقا قولىن توتە جەتكىزگىمىز كەلەدى. قيىنشىلىق پەن توسقاۋىلداردى كورمەگەن، ماپەلەۋدە ەرجەتكەن ەركە بالا ەرتەڭ ەرجەتىپ ەركىڭنەن بوساعاندا ءوز تاعدىرىن قالاي مەڭگەرەر. ءوزىمىزدىڭ وتباسى مۇشەلەرمەن، تۋىستارمەن، كورشى- قولاڭ ەل جۇرتپەن ارالاسۋىمىز، جالپى ءىس- ارەكەتىمىز ناعىز ۇيادا كورسەتكەن ۇلگى تاربيەمىز. قىسقاسى، ءبىز قانداي بولساق سونداي ۇرپاق جەتىسىپ شىعادى. سوندىقتان ءداۋىردىڭ دامۋى ءبىزدىڭ بۇگىنگى كورگەن كۇنىمىزدەن، بۇگىنگى باسەكەمىزدەن باسقاشا بولماق.  قوعام ۇزدىكسىز دامۋدا، كەشەگى قارا كۇشپەن ىستەلەتىن ەڭبەكتى قازىر تەحنيكا مەڭگەرگەنى سياقتى ەرتەڭگى ەڭبەك زەردەلى قولفونمەن كوپتەگەن جۇمىستاردى مەڭگەرگەنىمىزدەي، بارىنشا اۆتوماتتاسىپ، ءبىز قيالىمىزدا نەنى ويلاساق رەالدىققا اينالاتىن حيكىمەتتى « جاساندى سانا » مەڭگەرەتىن داۋىرگە قادام باسۋدا. وندا جاتتاندى ءبىلىم، تانىم باسەكەسى ءومىر سۇرمەيدى، قايتا پاراسات، ىسكەرلىك باسەكەسى ءومىر سۇرەدى. باس شۋجي شي جينپيڭ: « الەمنىڭ نەگىزى وتاندا، وتاننىڭ تامىرى وتباسىندا، وتباسىنىڭ وزەگى جەكەدە. داۋىردە قانداي وزگەرىستەر بولسىن، تۇرمىسقا قانداي جاڭالىقتار قوسىلسىن، ءبىز وتباسى قۇرىلىسىنا وسكەلەڭ ءمان بەرۋىمىز، وتباسىنا كوڭىل ءبولۋىمىز، وتباسى تاربيەسىن نازاردا ۇستاۋىمىز، وتباسى سالتىن دۇرىستاۋىمىز ءتيىس ... ميلليونداعان وتباسىلارى جينالا كەلە مەملەكەتتىڭ دامۋىنا، ۇلتتىڭ العا باسۋىنا، قوعامدىق بەرەكەنىڭ ىرگە تاسىنا اينالادى » ،-دەيدى.  دەمەك قوعام قانشالىق دامىپ، فورماسى سان قۇبىلسا دا، ادامدار جۇرەگىندەگى ىزگىلىك، ادالدىق، تۋراشىلدىق ماڭگى ءوز قۇنىن جويماق ەمەس، قايتا ول جانە دە ادامدى بارىنشا باقىتقا جەتكىزۋگە جول نۇسقايتىن شام شىراق بولماق.


بەرىپ كەت ورامالىڭدى

دوستار

الىستاعى اق ەركە