جاڭا حابارلار

جەلەكتى قاھارمان- چيۋ جىندى

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2018-04-08 01:12:11  
شينحۋا اگەنتىگىنىڭ 4-ايدىڭ 6-كۇنى حاڭجۋدان جولداعان حابارى: جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى دا ۇزاق تاريحىن داۋىرلەر بويى ءار ۇلت ۇلاندارى ىستىق قاندارىمەن جازىپ قالدىرعان. تاياۋ زاماننان بەرى، قاھارمانداردىڭ اڭگىمەلەرى ەلدى ەرەكشە ءسۇيىندىرىپ، ۇلتتىڭ تاريحي داستاندارىندا ەرلىگىن بارىنشا ايگىلەدى!
ولار جاپا-ماشاقاتتا شىعار جول ىزدەپ، كۇرەس جاساپ ۇلەس قوستى، نەمەسە تۋعان ەلى ءۇشىن ءوزىن ارنادى، ولاردىڭ ءومىر جىرىن اسقاقتاتقان ۇلى سەنىمى مەن رۋحاني جىگەرى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ەڭسە كوتەرۋىنە، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىنە ارنالدى! وسى جىرعا قوسىپ ماقتانىش تۇتاتىن قاھارماندار جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ قۇندى رۋحاني بايلىعى. شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىنىڭ جەتەكشىلىگىندەگى جاڭا ساپاردا، ەرلىك جىرىن اسقاقتاتا شىرقاپ، قاھارمان رۋحىن ساۋلەلەندىرۋدىڭ ماڭىزى زور ءارى تەرەڭ.
چيۋ جين (1875-جىلدان 1907-جىلعا دەيىن ءومىر سۇرگەن)، ايەل، جاناما اتى زى جيڭشيۋڭ، جيانحۋداعى ايەل باتىر دەگەن لاقامى بار. جىجياڭنىڭ شاۋشيڭ دەگەن جەرىنىڭ ادامى. ەلىمىزدىڭ تاياۋ زامانداعى پرولەتاريات توڭكەرىسشىسى. كىشكەنتايىنان يۋە في، ۋىن تيانشياڭ، حۋا مۋلان، چين لياڭيۇي سياقتى ۇلت قاھارماندارى مەن ايەلدەردەن شىققان باتىرلاردى قاستەرلەپ، فەولدالدىق سالت-جورالاردان جيرەنىپ، ەر مەن ايەلدىڭ تەڭدىگىن دارىپتەپ، وتانشىلدىق يدەيا مەن توڭكەرىستىك قىزۋ سۇيىسپەنشىلىككە تولى كوپتەگەن جىر-شۋماقتارىن قالدىرعان.
1904-جىلى، چيۋ جين فەودالدىق وتباسىنىڭ قۇرساۋىن بۇزىپ، ءوز قاراجاتىمەن جاپونياعا بارىپ وقىپ، ەلدى، ۇلتتى قۇتقارۋدىڭ اقيقاتىن ىزدەيدى. ول جاپونياداعى وقۋشىلاردىڭ توڭكەرىستىك قيمىلىنا بەلسەنە قاتىناسادى، ونىڭ جازعان «بۇلدىرىق قۇس الەمى» اتتى ولەڭىندەگى:
«ەل باسىنا كۇن تۋعاندا كۇيزەلىپ،
شەتەل استىم، ءبىلىم ىزدەپ زىر جەلىپ،
ءوز جەرىمدى بەرمەس ءۇشىن جات قولعا،
ايانبايمىن، اتتىم ءتاندى، وتىڭا.
كىم ايتادى ايەل جاندى نازىك دەپ،
قان كەشۋگە دايىن عوي ول، جان بەرىپ»، ـــ دەگەن جولدارىنان ونىڭ وتان ءۇشىن قۇربان بولۋعا دايىن جۇرەك ءۇنىن تىڭداۋعا بولادى.
1905-جىلى، چيۋ جين وتانعا قايتىپ تەريتوريانى قالپىنا كەلتىرۋ قوعامىنا كىرەدى. وسى جىلى 7-ايدا تاعى دا جاپونيانىڭ توكيو قالاسىنا بارىپ، وداق ۇيىمىنا كىرىپ، بالاعاۋ ءبولىمىنىڭ باعالاۋشىلىعىنا جانە جىجياڭداعى وداقتىڭ نەگىزگى جاۋاپتىسىنا كورسەتىلەدى. كەلەسى جىلى وتانعا قايتىپ كەلىپ، شاڭحايدا جۇڭگو الەۋمەتتىك مەكتەبىن قۇرۋعا قاتىناسادى. 1907-جىلى قاڭتاردا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش ايەلدەر جۋرنالى بولعان «جۇڭگو ايەلدەر جۋرنالىن» قۇرىپ، ايەلدەردى ازاتتىق الۋ ءۇشىن كۇرەس جاساۋعا ۇندەيدى. 1907-جىلى 2-ايدا جىجياڭعا قايتىپ بارىپ، شاۋشيڭ داتۇڭ مەكتەبىنىڭ باقىلاۋشىسى بولىپ، شۇي يلينمەن بىرگە انحۇي مەن جىجياڭداعى قارۋلى كوتەرىلىستى بىرگە جوسپارلايدى.
قارۋلى كوتەرىلىس كۇشىن ءونىمدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن، چيۋ جين تەريتوريانى قالپىنا كەلتىرۋ قوعامىن رەتتەپ، ۇجىم كۇشتەرىمەن بىرلەسىپ، «تەريتوريانى قالپىنا كەلتىرۋ ارمياسىن» ۇيىمداستىرادى. ول تەريتوريانى قالپىنا كەلتىرۋ قوعامىنىڭ مۇشەلەرىن 16 دارەجەگە ءبولىپ، «پاتشا ۇرپاعى جىجياڭنان باستاپ كوتەرىلىس تۋدىرۋ، جۇڭگوداعى حانزۋلار قاھارماندىق قايراتىن ايگىلەۋ، چيڭ پاتشالىعىنا ءبىر جارماقتا قالدىرماۋ، پاتشا ۇرپاعىن باياعىداي جۇڭگونىڭ قوجايىنى ەتۋ» دەگەن ولەڭدەگى 7 جولدىڭ باسقى 16 ءارپىن جەكە-جەكە 16 دارەجەنىڭ بەلگىسى ەتەدى. ول تاعى جاسىرىن تۇردە «تەريتوريانى قالپىنا كەلتىرۋ ارمياسى ءتۇزىمىن» جاساپ، تەريتوريانى قالپىنا كەلتىرۋ ارمياسىن 8 ارمياعا ءبولىپ، «حانزۋ ۇلتىن قايتا كوركەيتىپ، مەملەكەت ۇقىعىن گۇلدەندىرۋ» دەگەن 8 ءارىپتى جەكە-جەكە ءار قايسى ارميانىڭ بەلگىسى ەتەدى.
ول شۇي شيليمەن حابارلاسىپ، انحۇي-جىجياڭ كوتەرىلىسىن جوسپارىن جاساپ، «انچيڭدى ءتۇيىن، شاۋشيڭدىڭ وزەك» ەتەدى. داتۇڭ مەكتەبى سول كەزدە جىجياڭ توڭكەرىسىنىڭ ءىرى شەبىنە اينالادى. 1907-جىلى 6-ايدا، انچيڭ كوتەرىلىسى ساتىسىزدىككە ۇشىراپ، 7-ايدىڭ 13-كۇنى چيڭ پاتشاسى ارمياسى داتۇڭ مەكتەبىن قورشاپ الىپ، چيۋ جين باقىتقا قارسى قولعا الىنادى. قاسارىسقان ول ءوزىنىڭ ارمانىنىڭ جۇزەگە اسپاي قالعانىنا اشىنىپ، «سۇرەڭسىز كۇزدەگى سۇركەيلى بوراندى جاڭبىر» دەگەن اقتىق ولەڭىن جازىپ، 7-ايدىڭ 15-كۇنى شاۋشيڭنىڭ شۋانتيڭكوۋ دەگەن جەرىندە دۇنيەدەن وتەدى.
شينحاي توڭكەرىسىنەن كەيىن، ول قۇربان بولعان جەرگە چيۋ جين ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلىپ، توڭكەرىستىك قۇرباننىڭ تابىتى حاڭجۋداعى شيحۋ كولىنىڭ شيليڭ كوپىرى جاعاسىنا قويىلادى. ونىڭ مۇردەسى 20-عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا حاڭجۋ جيلۇڭ تاۋىنداعى شينحاي توڭكەرىسى قۇرباندار قابىرىستانىنا كوشىرىلەدى، قازىر شيليڭ كوپىرىنىڭ جاعاسىندا توڭكەرىستىك قۇربان چيۋ جيننىڭ تولىق ءمۇسىنى بار، ول ادامداردىڭ ونى ەسكە تۇسىرۋىنە ارنالعان. 1912-جىلى 12-ايدا سۇن جۇڭشان حاڭجۋعا ارناۋلى بارىپ چيۋ جيننىڭ قابىرىنا ازا ءبىلدىرىپ، وعان «جەلەكتى قاھارمان» دەپ جازىلعان ازالىق تورعىن ۇسىنادى. 1939-جىلى جۋ ىنلاي جىجياڭدى ارالاپ تەكسەرگەندە، شاۋشيڭدە «جيانحۋداعى ايەل قاھارماننىڭ ەرلىك كەلبەتىن ەستەن شىعارماي، شەتەلگە شىققان قىزىمىزعا داڭق اپەرەيىك» دەپ ارناۋ ءسوز جازىپ، ادامداردى چيۋ جيننەن ۇيرەنۋگە ۇندەيدى.

بەرىپ كەت ورامالىڭدى

دوستار

الىستاعى اق ەركە