جاڭا حابارلار

تۇڭعىش كوتەرىلىستىڭ ەگەي ەرى ــــ جياڭ ي-ۋ

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2018-04-12 18:32:02  
شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 4-ايدىڭ 11-كۇنى چاڭشادان جولداعان حابارى:چاڭشانىڭ يۋەلۋشان تاۋىنداعى جالعىز اياق جولمەن ورلەي ءجۇرىپ، لۋشان بۇتحاناسىنىڭ الدىڭعى قاقپاسىنىڭ ماڭىنا بارعاندا، اق ءمارماردان سالىنعان ءتورت بۇرىش ەسكەرتكىش مۇناراسى كوزگە شالىنادى، كوك قاراعاي، جاپ-جاسىل ارشانىڭ كورىك بەرۋىندەگى «جياڭ ي-ۋدىڭ قابىرى» دەپ تۇسىرىلگەن التى ءارىپ كوزگە ەرەكشە تۇسەدى. كوك شىبىق مەرەكەسى كەزىندە، جاڭبىر سەبەزگىلەپ جاۋىپ، جياڭ مىرزانىڭ قابىرىنىڭ ءتورت باسقىشتى تەكشەسىنىڭ تاعانىنا تولتىرا گۇل قويىلىپتى. كەزىندە سۇن جۇڭشان وعان: «شينحاي توڭكەرىسى مەن ۋچاڭ كوتەرىلىسىنىڭ مۇشكىل كەزىندە، جياڭ مىرزانىڭ قوسقان ۇلەسى ەڭ زور» دەپ باعالاعان ەدى. ءبىر داۋىردەگى توڭكەرىستىك قۇرباننىڭ ىزگى ىستەرىنە جۇرت ازا ءبىلدىرىپ، ونى ەسكە ءتۇسىردى جانە جىرلادى. جياڭ ي-ۋ 1885-جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1913-جىلى دۇنيە سالعان،ۇلتى حانزۋ، حۋناننىڭ ليجوۋىنىڭ ادامى، العاشقى ەسىمى باۋشياڭ، جاناما اتى بوكۇي.ەلىمىزدىڭ تاياۋ زامان، وسىزامانىنداعى تاڭداۋلى ۇلتتىق دەموكراتيالىق توڭكەرستىك قايراتكەر، شينحاي توڭكەرىسى مەن ۋچاڭ كوتەرىلىسىنىڭ العاشقى نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشى، جەتەكشىسى.جياڭ ي-ۋ بالا كەزىندە تىرىسشاڭ دا تالانتتى بولدى، «مىنەزى اشىق-جارقىن، مەملەكەت ىستەرىنە كوڭىل ءبولىپ، اسقاق مۇراتقا تالپىندى».1901-جىلى جياڭ ي-ۋ ۇزدىك ناتيجەمەن ليجوۋ ۇكىمەت باسقارۋىنداعى جوعارى دارەجەلى باستاۋىس مەكتەبىنىڭ ساباقحاناسىندا وقىدى. 1903-جىلى چاڭدى باتىس كوشەسىندەگى پەداگوگيكا مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇستى. بالا شاعىندا جياڭ ي-ۋ توڭكەرىستىك كىتاپ-جۋرنالداردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقىپ، ەلىمىزدىڭ ءىشى-سىرتىنىڭ دامۋ اۋقىمىن ءتۇسىنىپ، ءتۇرلى قوعامدىق، ساياسي وي تولقىنىنا وي جۇگىرتىپ، وقۋشىلار قوزعالىسى مەن جاستار توڭكەرىستىك قيمىلىندارىنا بەلسەنە اتسالىستى.1904-جىلى حۋاڭ شيڭ چاڭشا كوتەرىلىسىن جوسپارلادى. جياڭ ي-ۋ قۇپيا اقىلداسۋعا بەلسەنە قاتىناستى ءارى ليۋ فۋجي، مەي جيڭحۇڭ سياقتىلارمەن بىرگە جۇڭحۋانى كوركەيتۋ قوعامىنا قوسىلىپ، قوعامنىڭ ورىنباسار باستىعى سۇڭ جياۋرىنگە سايكەسىپ، چاڭدىدا عىلىم سالاسى، قوعامدىق پارتيا، شارلاۋ-قورعاۋ لاگەرىندەگى اسكەرلەر سياقتىلارمەن قارىم-قاتىناس جاساپ، كۇشتى شوعىرلاندىرىپ، اقىل كورسەتىپ اڭىس ءبىلدىردى. سوڭىنان سىر اشىلىپ قالىپ، ولار ساتسىزدىككە ۇشىراپ، مەكتەپتەن قۋالاندى. شينحاي توڭكەرىسى مەن ۋچاڭ كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرۋ جياڭ ي-ۋدىڭ توڭكەرىستىك ومىرىندەگى ەڭ كورنەكتى ەڭبەگى. 1909-جىلى جياڭ ي-ۋ حۋبەي جاڭا ارمياسىنا قوسىلعاننان كەيىن ادەبيەت قوعامىن باستاپ قۇرىپ، جاڭا ارميادا مۇشە جەتىلدىرىپ، كۇشتى شوعىرلاندىرىپ، ۇگىت جۇرگىزۋ، ۇيىمداستىرۋ، اسكەري ازىرلىك ىستەۋ جۇمىستارىن اتقاردى. 1911-جىلى جازدا، ول ادەبيەت قوعامى مەن ورتاق العاباسۋ قوعامىن بىرىكتىرۋدى بەلسەنە جەبەپ، ادەبيەت قوعامىنىڭ باستىعىنا تاعايىندالىپ، ۋچاڭداعى العاشقى كوتەرىلىستىڭ باس قولباسشىلىعىنا كورسەتىلدى. كوتەرىلستىڭ الدىندا، سول كەزدەگى كوتەرىلىستىڭ باس سانموۋجاڭى سۇن ۋ حانكوۋدا بومبىنى سىناق رەتىندە جاساۋ بارىسىندا شىرعالاڭ تۋىلىپ، ۋحانداعى ارميا مەن ساقشىلار توڭكەرىستىك پارتياداعىلاردى ورشەلەنە ءتىنتىپ ۇستاپ، اۋقىم ەرەسەن قاتەرلى كۇيگە ءوتىپ، جياڭ ي-ۋ باس سىليڭى اتىنان كوتەرىلىسكە قاتىستى ون ءتۇرلى شايقاس جاساۋ بۇيرىعىن جاريالاپ، كوتەرىلىستىڭ شۇعىل باستالعان جاعدايدا رەتىمەن جەڭىستى بولۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.وسىدان كەيىن، ول تاعى ۋحاندا تۇرىپ قولباسشىلىق ەتكەن حالىقتىق ارميانىڭ باس سىليڭى حۋاڭ شيڭگە بەلسەنە كومەك قولىن سوزدى. حانياڭنان ايىرىلىپ قالعاننان كەيىن، جياڭ ي-ۋ قاتەرلى ساتتە بۇيرىق الىپ، شايقاس كەزىندەگى باس سىليڭبۋدىڭ ارميانى باقىلاۋشىسى مىندەتىن اتقارىپ، قولباسشىلىق ەتىپ، ۋچاڭدى قورعاۋ شايقاسىندا «كۇشى مىعىم جاۋدى شەگىندىرىپ، قىسپاقتا قالعان قالانى قورعاپ»، سولتۇستىك ميلليتاريستەرىنىڭ سايلاۋىت اسكەري كۇشىن تەجەپ، وزگە رايونداردىڭ توڭكەرىستىك كۇشتەرىن پارمەندى قولدادى.
«جۇڭحۋا مينگو» قۇرىلعاننان كەيىن، جياڭ ي-ۋ ءوزىن «تۇڭعىش كوتەرىلىستىڭ ەگەي ەرى» دەپ ساناماي، «حالىق تىلەگى گازەتىن» قۇرىپ، ساياسيدى باقىلاپ، حالىق تۇرمىسىنا نازار اۋداردى. 1913-جىلى سۇڭ جياۋرىن شاڭحاي پويەز بەكەتىندە قاستاندىققا ۇشىراعاننان كەيىن، جياڭ ي-ۋدىڭ كەۋدەسىن كەك كەرنەپ، يۋان شىكايعا ەرلىكپەن قارسى تۇرىپ، « ەكىنشى رەتكى توڭكەرىسىتى» تۇڭعىش رەت ۇندەپ، جۇڭحۋا مينگونىڭ حۋبەي-حىنان اسكەري ىستەر ءمانساپتىسىنا تاعايىندالىپ، «جيڭجوۋ مەن شياڭياڭدى الىپ، ۋحاندى ويرانداپ، حىنانعا ءتونۋدى» ءوز مىندەتى ەتىپ، يۋان شىكايدى بىرلىكتە جازالاۋ ءۇشىن شىعىس پەن وڭتۇستىكتەگى ءار قايسى ولكەمەن حابارلاستى. كەيىن كەلە يۋان شىكاي قۋعىن سالىپ، ول لاجسىز سىرتقا قاشتى. 8-ايدىڭ 29-كۇنى، ول گۋاڭشيدىڭ چۋانجوۋىنان جول-جونەكەي وتكەندە قولعا ءتۇسىپ، يۋان شىكايدىڭ تىزە بۇگۋگە ءناسيحاتتاپ، الداپ ارباۋىنا قايسارلىقپەن قارسى شىعىپ، 9-ايدىڭ 9-كۇنى گۋاڭشيدىڭ گۇيلينىندە ەرلىكپەن قۇربان بولدى. 1916-جىلى 7-ايدا، جياڭ ي-ۋدىڭ تابىتى حۋناننىڭ يۋەلۋشان تاۋىنداعى «جياڭ مىرزا سايالىعىنا» اپارىپ قويىلدى. 1921-جىلى 12-ايدا سۇن جۇڭشان سولتۇستىككە جورىق تارتىپ گۇيلينگە بارىپ شايقاستى باقىلاعاندا، ليزىمىننىڭ سىرتىندا جياڭ ي-ۋدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ بۇيرىعىن ءتۇسىردى، ءارى ءوز قولىمەن «مەملەكەت قۇرۋدا ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەر جياڭ ي-ۋدىڭ قۇربان بولعان جەرى» دەپ ەسكەرتكىش ءسوزىن، كايشۋ ۇلگىسىندە «سۇن جۇڭشاننىڭ ارناۋ ءسوزى» دەگەن ءسوزدى جازىپ جانە ءمورىن قالدىرىپ، وسكەلەڭ قۇرمەت ءبىلدىردى. ەسكەرتكىشتىڭ ەكى شەتىنە جانە ارتقى بەتىنە سۇن جۇڭشاننىڭ حۋ حانمينگە تاپسىرىپ جازدىرعان ي-ۋ مىرزانىڭ توڭكەرىستىك ىزگى ىستەرى ءتۇسىرىلدى.تالاي جىلدىق ىستىق-سۋىقتى باستان وتكەرگەن كەيىن، جياڭ مىرزانىڭ ۇرپاقتارى كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى، دەموكراتيالىق قايراتكەر، مەملەكەت كادرى، اقپارات قىزمەتكەرى، حالىق وقىتۋشىسى بولىپ جەتىلدى، ولاردىڭ كوبى قاراپايىم ەڭبەكشى، كوبى ەڭبەك وزاتى، ۇزدىك قىزمەتكەرگە اينالدى. ولار اعا بۋىن ءدانىشپاندى ۇلگى ەتىپ، وتباسى ستيلىن جالعاستىرىپ، ەرەكشەلىگى ايشىقتى وتباسى ستيلى مادەنيەتىن قالىپتاسىتردى، مۇنداعى ەڭ شوعىرلى بەينەسى: اسا كۇشتى وتانشىلدىق رۋح، ايقىن ۇلتتىق ادىلەتتىلىك، اسقاق جىگەرمەن العا ۇمتىلۋ بەينەسى، قاجىرلى دا قاراپايىم ستيل، كىشپەيىلدىكپەن ناقتى ىستەر ىستەپ، ءارقاشان دابىرا ءىس ىستەمەي، ءۇن-ءتۇنسىز جاقسىلىقتار جاساپ، شوگەلدىكپەن جۇمىس ىستەۋ سياقتىلار. جياڭ مىرزانىڭ نەمەرە قىزى جياڭ زۇڭيىڭ ا ق ش-قا قارسى تۇرىپ چاۋشيانعا كومەكتەسۋ شايقاسىنىڭ الدىڭعى شەبىندە قۇربان بولىپ، «ءبىر شاڭىراڭقتان ەكى ادال قاھارمان شىقتى». بۇگىنگى كۇندە ليشيان اۋدانىندا قاشاندا ي-ۋدىڭ رۋحى ساۋلەلەنۋدە. جياڭ مىرزانىڭ اتا مەكەنى ليشيان اۋدانى 2017-جىلى 8-ايدا وتباسى قاعيداسى، وتباسىندىق اقىليا مۇراجايىن قۇرىپ، ءارى ونى سىرتقا رەسمي تەگىن اشىپ، بايىرعى زامانداعى اعا بۋىن ءدانىشپانداردىڭ عاسىرلار بويى جالعاستىرعان قاعيدا اقىليالارىن جانە تاريحتان بەرگى وتباسىندىق اقىلياعا بويسۇنۋ، وتباسىندىق قاعيداعا ءمان بەرۋ، ءمورالدى دارىندى جەتىلدىرۋ سىندى تاڭداۋلى ۇلگىنى تانىستىرىپ، اعا بۋىن پرولەتاريات توڭكەرسشىلەرىنىڭ توڭكەرىستىك وتباسىندىق ستيلى مەن ليجوۋداعى اعابۋىن ءدانىشپانداردىڭ ادال، ءمورالدى دا وپالى، پاك، ەڭبەكشىل بولعان وشپەس قاسيەتىن ايگىلەدى.ليشيان اۋداندىق پارتكوم، اۋداندىق ۇكىمەت تاعى دا جياڭ ي-ۋدىڭ يدەيالىق رۋحىن پارمەندى ساۋلەلەندىرىپ، اۋدانداعى بىردەن-ءبىر كينوحانانىڭ ەسىمىن ي-ۋ تەاترحاناسى دەپ قويدى؛ ەڭ ۇلكەن باقشانىڭ اتىن ي-ۋ باقشاسى دەپ قويىپ، باقشانىڭ ىشىنە 5.5مەتر بيىكتىكتەگى، 60 تونناداي اۋىرلىقتاعى كولەمدى قىزىل ءتۇستى گرانيت تاستان ويىلعان جياڭ ي-ۋدىڭ ءمۇسىنىن ورناتتى، باقشا قازىر وسى اۋداننىڭ مادەنيەت بەلگىسىنە اينالدى؛ قالا رايونىن شىعستان باتىسقا قاراي كەسىپ وتەتىپ نەگىزگى جول ۋي-ۋ جولى دەپ اتالدى.

بەرىپ كەت ورامالىڭدى

دوستار

الىستاعى اق ەركە