جاڭا حابارلار

شينجياڭ جەمىس - جيدەكتەرىنىڭ كەرەمەتى

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ گازەتى    2018-05-03 19:34:56  

لي نياندۇڭ
اۋدارعان: سەرىك قۇلجاقان

 جەمىس - جيدەك دەسە ويىما شينجياڭ ورالادى.
  شينجياڭ، ءبىر ءساليقالى الىپ شارباق سياقتى، جەمىس - جيدەكتىڭ تاڭعاجايىپ مەكەنى. ونداعى كۇننىڭ ءبارى ءتاتتى ەدى، الىپ جەر الۋان ءتۇستى ميۋا باقتارىمەن قۇلپىرىپ، تۇگىن تارتساڭ بال تامعانداي ەدى، اۋادان جەل - جەمىستىڭ جۇپار ءيىسى اڭقىپ، قۇلاعىڭدا «تۇرپانداعى پىسقان ءجۇزىم اڭقيدى، انارحاننىڭ قىز جۇرەگى تولقيدى» دەيتىن اۋەن تەربەتىلىپ تۇراتىن.
  شينجياڭ ەجەلدەن - اق «جەمىس مەكەنى» اتالعان جەر. مىناداي تاقپاق بار ەكەنىن كوپ ادام بىلەتىن بولۋى كەرەك:
  تۇرپاندا ءجۇزىم، قۇمىلدا قاۋىن،
  كورلادا المۇرت بارشاعا ءمالىم،
  اقسۋدا الما جۇپارلى پىسكەن،
  اتاعى بيىك اتۇشتا پىستە،
  شايەدي ماشھۇر قاربىزدىڭ جەرى،
  قاشقاردا شيە جاقۇتتىڭ ءوزى،
  بال قاۋىن وسەر ءپايزۋاتتا بالداي،
  چارقىلىق ەككەن شىلانى قانداي.
  قابىعى جۇقا حوتاندا جاڭعاق،
  الاقاتى جىڭنىڭ تابەتىڭدى ارباپ،
  كۇشاردا وسكەن ورىگى ءدامدى - اق ...
  شينجياڭنىڭ جەمىس باعىمشىلىعىنىڭ تاريحى ۇزاقتا جاتىر، 2003 - جىلى ارحەولوگتار ءپىشان اۋدانىنان 2500 جىلدىڭ الدىندا ەگىلگەن ءبىر تال ءجۇزىم ساباعىن بايقادى، بۇل شينجياڭداعى، ءتىپتى، بۇكىل ەلىمىز بويىنشا ەڭ بايىرعى ءجۇزىم ساباعى ەدى. سوناۋ حان، ۋي زامانىنان باستاپ بۇل وڭىردە كەڭ كولەمدە ءجۇزىم ەگىلىپ، شاراپ اشىتىلا باستاعان. تۇرپان - استانا كونە قابىرلىقتارى قاتارلى ءبىرقانشا قازبالارداعى قابىرعا سۋرەتتەردە جەمىس ەگىلىپ، شاراپ اشىتىلعان سىزبالار كوپتەپ كەزىگەدى. وتاۋ باسى ءجۇزىم ەگىپ، ءار شاڭىراق جۇپار شاراپ اشىتۋ جيىرما عاسىردىڭ الدىندا - اق بۇل وڭىردەگى ۇلتتاردىڭ كۇن كورىس تىرلىگىنە اينالعان ەكەن.
  «سايگۇلىككە جوڭىشقا، ءجۇزىمدى بەر ۇلىققا» دەگەن ءسوز بولعان. قازىردە، باياعى تاڭسىق تاعامنان ەندىگى داستارقاننىڭ كەم بولسا بولمايتىن سانىنە اينالعان ءجۇزىم، قاربىز، انار، جاڭعاق، قيار مەن بۇرشاق، كۇنجىت، ءسابىز بەن سارىمساق، ت. ب لاردىڭ بارلىعى دەرلىك جاڭ چياننىڭ باتىس وڭىرگە كەلۋىنەن كەيىن جىبەك جولى ارقىلى ىشكى ولكەلەرگە تارالعان ەدى عوي.
  تاريحتىڭ تالاي پاراعىنا جازىلىپ كەلە جاتقان شينجياڭ جەمىستەرى رەفورما جاساپ ەسىك اشۋدىڭ كوكتەمگى سامالىمەن جاڭا ءبىر بەت اشتى. شىلان مەن ورىك ەگىلەتىن اۋماق ەلىمىز بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا، ال جاڭعاق ەگىمشىلىگى دە الدىڭعى قاتاردا تۇر. جىڭ اۋدانىنىڭ الاقات ءونىمى ءبىر جىلدارى بۇكىل مەملەكەتتىك جالپى ساناقتىڭ تەڭ جارىمىن ۇستاعان بولاتىن. شينجياڭداعى كوپتەگەن جەمىستى ورمان شارۋاشىلىعى ونىمدەرى «جۇڭگو ايگىلى ماركاسى»، «جۇڭگو ايگىلى ونىمدەرى»، «جۇڭگو ايگىلى اۋىل شارۋاشىلىق ءونىمى» قاتارلى اتاقتاردى يەلەنگەن جەرلەر، مەملەكەت جاعىنان اتاپ كورسەتىلەتىن «ءجۇزىم مەكەنى»، «المۇرت اۋىلى»، «بادام مەكەنى»، «اق ورىك اۋىلى» قاتارلى اتاقتى مەكەندەر ساناپ تاۋىسقىسىز. ال، «كورلانىڭ المۇرتى»، «تۇرپاننىڭ ءجۇزىمى»، «اقسۋدىڭ الماسى»، «قۇمىلدىڭ شىلانى» سياقتى نەگىزگى ونىمدەر مەملەكەتتىك جاعراپيالىق نىساندا قورعالاتىن ءونىم اتاعىن ەنشىلەدى.
  ءبىر جەمىس ءبىر اتىز، ءبىر شىلان ءبىر الەم.
  جۇڭگو نىسان اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ۋ ميڭجۋ بار ءومىرىن وسى بالداي ءتاتتى كاسىپكە ارنادى. ءالسىز ايەل زاتى توپىراقتاي تاتارىپ، تابانى ءسىرى ديقانداي ەڭبەك ەتتى، كول - كوسىر ءبىلىمىن، قايمانا قايسارلىعىن قارۋ ەتىپ، نەشە ون جىلدى ءبىر كۇنگىدەي وتكىزدى، بال قاۋىن، قاربىز قاتارلى نەشە ون ءتۇرلى سورتتى جەمىس جەتىلدىرىپ، قوعامعا اسا زور ۇلەس قوستى.
  چارقىلىق اۋدانى بارلىق كۇشتى اتتانىسقا كەلتىرىپ، تالاي جىلدىق ەڭبەكتەنۋلەر ارقىلى شىلان شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، اقىرى چارقىلىق اۋدانىنىڭ كەدەي قالپاعىنان قۇتىلدى. شىلان بارلىق ادامعا سۇيىكتى باقىتتىڭ، قۋانىشتىڭ شىلانى بولعان ەدى. ەگەر چارقىلىق اۋدانى بولماسا شينجياڭ سونشاما قىسقا ۋاقىتتا شىلان باعىمشىلىعىنداعى كوشباسشى رايونعا اينالا الماسى شىندىق. ون نەشە جىلدان بەرى تارىمنىڭ اينالاسى ميلليونداعان مۋ شىلان باقشالارى بوي كوتەرىپ، جۇڭگو شىلان شارۋاشىلىعىنداعى ايبىندى كورىنىسكە اينالعان بولاتىن.
  جۇڭگونىڭ ورىگىن ايتاردا، تىلگە تيەك ەتەر تاريحي مىسال بار. ءار زاماننىڭ جىرلارىندا ورىك گۇلى تۋرالى سۇلۋ سويلەمدەر كوپتەپ كەزىگەدى. يۋان حاندىعىنىڭ اقىنى يۇي جي ءبىر ولەڭىندە «سالەم ايتار ساعان ارۋ جياڭنانعا، ورىك گۇلدەپ، كوكتەم ەندى كەلدى دەپ...» دەگەنى بار، «جياڭنانعا كوكتەمدى ورىك گۇلى اكەلەر» دەپ تۇر، سودان باستاپ - اق، ورىك گۇلى جياڭناننىڭ مەنشىكتى بەلگىسى بولىپ كەتكەن ەكەن. اقىنداردىڭ دا جاڭىلىساتىن كەزى بار عوي، ەگەر سول شينجياڭعا اياق باسقان بولسا ورىك گۇلى شينجياڭنىڭ اتاقتى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن بىلگەندە، الىپ شينجياڭنىڭ ءار جەرىندە جايناپ تۇراتىنىن كورگەندە تاڭ قالار ما ەدى، قايتەر ەدى؟ پامير ۇستىرتىندە، مۇزتاۋ تاعانىندا، 3000 مەترلىك بيىك تاۋدا، وزەن ارناسىندا، جاپان دالادا، ءتىپتى، جىنىس ورمان اراسىندا دا؛ تاجىك ۇلتىنىڭ قورا - جايىنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە جايقالىپ تۇراتىنىن كورەر مە ەدى. يىعى اسپان تىرەگەن اسقار تاۋ، ونىمەن سۇلۋلىق تالاستىرار ورىك گۇلى كوزىنە قاتار شالىنعاندا، سونشاما بوتەن ءارى قيىسقان سۋرەت ەسىن الار ما ەدى، قايتەر ەدى؟! مۇنداي بۇرىن - سوڭدى كورمەگەن تاڭعاجايىپ كورىنىس ءسىزدى دە عاجاپتاندىرارى ءسوزسىز. بۇدان تاڭ، سۇڭ ولەڭدەرىندەگى نازىك گۇلدى مۇلدە ەلەستەتە المايسىز، الدىڭىزدا تۇرعانى قايسار، قاجىرلى دا قايراتتى وسىمدىك. ول سۋلى مەكەنمەن بايسال، ادەمى، دىمقىل تارتا جاراسىم تاپسا، قاعىر، سۋىق، بيىك ۇستىرتتەردەن دە ءوز قاجەتىن تاپقان بولاتىن.
  كوركەمونەرلىك تۋىندىلاردى شولىپ وتسەك، جەمىستەردى سۋرەتكە سالعانى دا، اپپارات كوزىمەن قاراعانى دا، انگە قوسقانى مەن كينو ونەرىمەن جىرلاعانى دا كەزىگەدى. سۋرەتشى قىل قالامنىڭ بوياۋىمەن، اپپارات سۇلۋلىقتى ءدال تۇسىرۋىمەن، ءان اسەم اۋەنىمەن، كينو شىنايى كارتينالارىمەن ەستە قالادى. «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق» دەيدى بۇرىنعىلار، بىلمەگەننەن ەستىگەن جاقسى، ەستىگەننەن كورگەن ارتىق، ال، كورگەننەن ءدامىن تاتقان ءتىپتى كەرەمەت بولار - اۋ. المۇرتتىڭ اتىن مىڭ جەردەن ەستىگەننەن گورى ءدامىن تاتقان بىلەر. شينجياڭعا بارىپ، باقشاسىن ارالاپ، بال جەمىسىن تاتىپ كورسەڭىز، ونىڭ ءدامىن، كوركەمدىگىن، كوپ تۇرلىلىگىن، تاريحىن بىلەر ەدىڭىز. ءتىپتى، ودان ارى ويلاڭىز، شينجياڭ جەمىستەرى شينجياڭ حالقىنىڭ جۇرەگىمەن دە بايلانىسىپ جاتقان جوق پا، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ جۇرەگىمەن بايلانىسىپ جاتقان جوق پا، كۇللى دۇنيە ءجۇزى دوستىق بايلانىسىمەن قابىسىپ جاتقان جوق پا!!؟
  ەندەشە، شينجياڭ جەمىستەرى قالايشا كۇللى الەمگە ايگىلى بولدى ەكەن؟ شينجياڭ ازيا - ەۆروپا كەسەگىنىڭ كىندىگى ەكەنى كوپكە ايان. ناعىز ۇلى قۇرلىقتىق كليمات، جاۋىن - شاشىنى از، قۇرعاق، جىلۋ قاينارى مول، كۇن تۇسەتىن ۋاقىتى ۇزاق (ءبىر جىلدا 2500 − 3000 ساعاتتىق كۇن كوزى بار، ەلىمىز بويىنشا كۇن تۇسەتىن ۋاقىتى ەڭ ۇزاق وڭىردىڭ ءبىرى). وسىمدىكتەر ءۇشىن اياۋلى نۇرىن اياماي توگەدى. فوتوسينتەز كۇشتى بولعاندىقتان، جەمىس - جيدەكتىڭ سورتى جاقسى بولاتىنى دا تابيعي. ونىڭ ۇستىنە، شينجياڭنىڭ كۇنى مەن ءتۇنىنىڭ تەمپەراتۋرا پارقى ءبىرشاما زور، كەشتە تون، تۇستە جۇقا كويلەك كيەتىن، 10 − 20 سەلتسي گرادۋستىق ارالىق ايىرماشىلىق بار، وسىنداي ەرەكشە شارت - جاعداي قورەكتىك قۇنى اسا جوعارى تۇرلەردى جەتىلدىرگەن ءارى بۇگىنگى تاڭدا شينجياڭدا شولدەردى باعىندىرۋ ينجەنەريالارى دا ىسكە استى، وسىزاماندىق بۇركىپ - سۋارۋ، تامشىلاپ سۋارۋ تەحنيكاسى قۇرعاق كەز بەن سۋ كەرەك ۋاقىتتاردى ءدال مەڭگەرەدى. مۇنداي تاماشا شارت - جاعداي باسقا جەردەن ىزدەسەڭ دە تابىلمايتىن ەدى. تاعى ءبىر سەبەپ، شينجياڭنىڭ جاۋىن - شاشىنى از، ءبىرشاما قۇرعاق بولعاندىقتان، زياندى قۇرت تىم از، باقشا ءوسىرىپ، ەگىن ەگۋگە قولايلى، زياندى ەگىس قۇرتتارىنان ساقتانۋ وڭاي. سولايدا - سولاي، جەرى دە، ەلى دە، ورنى دا، كليماتى دا جەمىس - جيدەك وسىرۋگە تىم - تىم قولايلى جەر. باسقاشا ايتقاندا، بۇل جاراتىلىستىڭ شينجياڭعا بەرگەن ەڭ ادەمى ساۋعاسى ەسەپتەلەدى.
  مەملەكەتتىك جەمىس - جيدەكتەردىڭ تارالۋى كارتاسىنا قاراساڭىز، جەمىس اتىمەن اتالاتىن جەرلەر كوپ ەمەس، مىسالى، ليڭنان ليجى جەمىسىمەن، يانتاي الماسىمەن، ساڭجوۋ التىن ءتۇستى شىلانىمەن اتالادى، حاينان دا ايگىلى جەمىس مەكەنىنىڭ ءبىرى، مانگو، بانان، كاكتۇس جەمىستەرىمەن ماشھۇر. ەگەر، جەمىس ءونىمى ارقىلى مەملەكەتتىك اتاق تاڭدالار بولسا، شينجياڭ اتى - زاتىنا ساي اعا جۇلدەگەر بولاتىنى حاق. ونىڭ ۇستىنە بۇل اتاققا قانشا جىل وتسە دە ەشكىم تالاسا الماس ەدى. شينجياڭ جەمىستەرىندە جۇلدىز ءونىم اسا كوپ، تەڭدەسسىز ءجۇزىمى، اتاقتى قۇمىل قاۋىنى، تاڭعاجايىپ شاپتولى، جالپاق جەرگە ايگىلى قاربىزى بار، انارى ەلدەن ەرەك، الماسى جۇرتتان بولەك، شىلانى ەرەكشە، جاڭعاعى بولەكشە...
  شينجياڭ جەمىس - جيدەكتەرىنىڭ ىشىندە قىپ - قىزىلى − شىلان. ول ۇلى ايماقتىڭ تاۋ - دالاسىن قىزىل نۇرعا بولەگەندە، كەشكى قىزىل شاپاقتىڭ ءوزى استار بولا الماس ەدى؛ ساپ - سارى ورىك، ادەمى بولعاندا ادام جەۋگە دە، ءتىس باتىرىپ، زاقىمداۋعا دا قيمايتىنداي ەدى؛ جاپ - جاسىل ءجۇزىم شە، جۇقا قابىعى تۇرتسەڭ جارىلىپ كەتەردەي ۇلبىرەپ، بالداي ءدامى ەسىڭدى الار ەدى؛ ءتىل ۇيىرگەن قاربىزىن ايت، ىشكى قىزىل شەكەرى قابىعىنا ارەڭ سيعانداي بولعان، جازدىڭ شىلىڭگىر ىستىعىنىڭ ەڭ تاماشا باسىتقىسى ەدى؛ قىزىل مەن كوگى تالاسقان المانىڭ ادەمىلىگىنە ءتىل جەتەر مە، البىراعان ادەمى قىزدىڭ بەتىندەي ەدى؛ الۋان رەڭدى كويلەك كيگەندەي پىستە قىزدىڭ جۇرەگىنىڭ تاتتىلىگى ادامدى ماستاندىرارلىقتاي ەدى؛ ءتىپتى، كورىكتى دەپ ايتۋعا كەلە بەرمەيتىن جاڭعاقتىڭ قابىعىن ارشىساڭ، ىشىنەن ۇلكەن مي شىعار ەدى عوي...
  شينجياڭ جەمىستەرىنىڭ جۇرەگى دالا، تىرەگى اسپان، قۇشاعى حالىق، كەمەسى ءان - كۇي، كورشىسى الىپ تاۋ، مەيىرى كۇن، مەكەنى باقشا، سەرىگى جۇپار، مىنەزى شەكەر، قىمباتى جۇمساق، قۇرامى ورگانيكا، تامىرى ساپا، ال، ماقتانىشى شينجياڭ...
  شينجياڭ جەمىس - جيدەكتەرىنىڭ ادەمىلىگى ادامعا شەكسىز قيال باعىشتايدى. تاڭقۋراي كوكتەمگىءساليقالى قوناعاسىنى، قاربىز جازدىڭ سالقىن راقاتىن، المۇرت كۇزدەگى تاۋدىڭ تابيعاتىن، جاڭعاق پەن مەيىز قىستىڭ جايبىراقات اڭگىمەسىن، شاپتول اسەم كولدى، انار ءار ۇلت حالقىنىڭ تىعىز ىنتىماقتاسقان بىرلىگىن، ءجۇزىم سورە استىنداعى دۋماندى ءماشىراپتى ەلەستەتەر ەدى.
  شينجياڭ جەمىس - جيدەكتەرىنىڭ عاجاپتىعى سول، ول كىمگە بولسا دا ماڭگىلىك ساعىنىش؛ ول اۋىزدان كىرىپ بويدى العان ەستەمە؛ تىلدەن جۇرەككە جەتكەن اڭساۋىق ءشول؛ «كورگەن سوڭ تاۋ مەن دالاڭدى، باسقا جەر مەنى اڭساتپاس» دەيتىندەي دەڭگەي ەدى؛ تالاي جەردى كەزىپ، سان ميۋانىڭ ءدامىن تاتىپ كەلسەڭ دە، شينجياڭدى قيماي قينالاتىنىڭ ەدى ول، ويتكەنى، بۇل تالاي زاماننان بەرگى شينجياڭ حالقىنىڭ ىستىق ماحابباتى.


بەرىپ كەت ورامالىڭدى

دوستار

الىستاعى اق ەركە