جاڭا حابارلار

وسى ارادان شىت جاڭا تۇرمىسقا قادام تاستادىم

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ گازەتى    2018-11-08 17:21:28  

−شينجياڭنىڭ حوتان، قاشقار ايماقتارىنداعى كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنان كورگەن-بىلگەندەرىمىز
شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى رۇڭ چيحان، ساۋ جىحىڭ

 ۇشقارىلىق پەن لاڭكەستىك حالىقارالىق ماسەلە، اۋەلى، دۇنيە جۇزىلىك قيىن ماسەلە، كوپتەگەن ەل ءوز ەلىنىڭ ءىس جۇزىندىك جاعدايىنا بايلانىستىرىپ، مۇنى ءبىر جايلى ەتۋدىڭ ءادىس - امالدارىن بەلسەنە قاراستىرۋدا.
  شينجياڭ، اسىرەسە، وڭتۇستىك شينجياڭداعى 4 ايماق - وبلىس كەزىندە لاڭكەستىكتىڭ زيانىنا ءبىرشاما اۋىر ۇشىراپ، ءدىني ۇشقارىلىق اۋىر دارەجەدە سىنالاپ كىرىپ، كەدەرگىلىك جاساعان. جەرگىلىكتى ۇكىمەت «سوققى بەرۋ مەن ساقتانۋدى ۇشتاستىرۋ، ساقتانۋدى نەگىز ەتۋ» پرينسيبىنە تاباندى بولىپ، كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ، باۋلۋ قىزمەتىن ورىستەتىپ، ۇشقارى يدەيانىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان ءارى زاڭعا قايشى جەڭىلدەۋ قىلمىستىق ارەكەت وتكىزگەن ادامدار ءۇشىن يدەياسىن وزگەرتەتىن جانە شەبەرلىك ۇيرەنەتىن مىنبە ازىرلەپ، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك ارەكەتتەرىن تۋىلۋدان ىلگەرى جويدى.
  شەتەلدەگى كەيبىر اقپارات قۇرالدارى بۇرمالاپ «تۇرمە»، «جازا لاگەرى» اتاعان وسى كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىقتارى تەگى قانداي؟ بۇل تاربيەلەنۋشىلەردە نەندەي وزگەرىس تۋدىردى؟ تاياۋدا تىلشىلەر حوتان، قاشقار سياقتى جەرلەردەگى تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىقتارىنا بارىپ، كوپتەگەن تاربيەلەنۋشىگە جانە وقىتۋشىعا تىلشىلىك ىستەپ، ولاردىڭ وسى اراداعى ۇيرەنۋ، تۇرمىس جانە قىزمەت جونىندەگى اسەرلەرىن تىڭدادى.
  «وسى ارادا مەن تۇرمىسقا دەگەن سەنىمىمدى قايتا تاپتىم» 
  20 - عاسىردىڭ 90 - جىلدارىنان بەرى، ەل ءىشى - سىرتىنداعى ۇلتتىق بولشەكتەۋشى كۇشتەر، ءدىني ۇشقارى كۇشتەر، زورلىقتى كۇش لاڭكەستەرى شينجياڭدا نەشە مىڭ زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك دەلوسىن جوسپارلاپ ءارى ۇيىمداستىرىپ، تۋدىرىپ، قىرۋار جازىقسىز بۇقارانىڭ قازا بولۋىنا سەبەپ بولدى. ءدىني ۇشقارى يدەيا تۇرمىستىڭ بارلىق جاعىنا ىقپال جاساپ، ءار ۇلت حالقىنىڭ ورتاق يگىلىكتەنىپ وتىرعان جاراسىمدى تۇرمىس ءتارتىبىن ءبۇلدىردى، ەڭ نەگىزگى تىرشىلىك ۇقىعى، سالاماتتىق ۇقىعى، دامۋ ۇقىعى بەتالدى اياققا تاپتالدى.
  «ۇشقارىلىق يدەياسى تۇرمىسىمدى ويراندادى». قاشقار قالاسى كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىندا تاربيەلەنىپ جاتقان باھارگۇل ەركىن قايعىسىن جاسىرا الماي، ءوزىنىڭ باقىتسىز «تۇرمىسىن» اڭگىمەلەدى.
  مۇندا باھارگۇل ءوزىنىڭ زاڭسىز باس قۇراعاندىعىن ايتىپ وتىر. 15 جاسقا تولعان جىلى، اكەسى زورلىقپەن ونى وقۋدان شىعارىپ الىپ، وزىنەن 40 جاس ۇلكەن « زاڭسىز احۇنعا» (ءدىني وقىتۋشى - قىزمەتكەر ەمەس) ۇزاتقان، زاڭسىز ءدىني قيمىل وتكىزىپ، «نەكە» وقىعاننان كەيىن، زورلىقپەن نيقاپ، بۋرقا كيىپ، وسى ەر ادامنىڭ جەتىنشى ايەلى بولعان.
  ونىڭ ۇيلەنگەننەن كەيىنگى تۇرمىسى ۇرەيلى تۇستەن اۋماپتى. «ول مەنى ۇنەمى اياماي سابايتىن، ناۋقاستانىپ قالسام، شيپاحاناعا جىبەرمەيتىن، ول شيپاگەردى مۇسىلمانشا ەمەس دەپ قارايتىن». باھارگۇل بۇرىنعى كۇيەۋىنىڭ نازارىندا ايەل ادام ەر ادامنىڭ مەنشىكتى بۇيىمى عانا سياقتى ەكەنىن ايتتى.
  بىرتىندەپ باھارگۇل كۇيەۋىمەن بىرگە زاڭسىز ءدىني قاعيدا - جوسىنداردى ءتۇسىندىرۋ قيمىلدارىنا قاتىناسىپتى ءارى ءدىني ۇشقارى يدەيانى تاراتىپتى. «تاماشا جاستىق شاعىم وسىلايشا وبالدى ەتىلدى، مەن زيانكەستىككە ۇشىراۋشى بولۋمەن قاتار، زاڭعا قايشىلىق جاساۋشىمىن».
  اقىرىندا ويلاسا جان تۇرشىكتىرەرلىكتەي وسى تۇرمىسى كۇيەۋىنىڭ 3 رەت «تالاق» ايتۋىمەن اياقتاپ، باھارگۇل تاستاندى ەتىلدى. «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر زاڭىنا»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭىنا» قايشىلىق جاساعاندىقتان، «زاڭسىز احۇن» زاڭنىڭ جازاسىنا تارتىلدى، كىناسى جەڭىلدەۋ باھارگۇل تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنا كەلدى.
  بۇل ارادا ول «ۇشقارىلاردىڭ، ءىس جۇزىندە ۇشقارىلىق يدەياسىنان پايدالانىپ، بۇقارانى ۋلايتىندىعىن، وشپەندىلىككە جەلىكتىرەتىندىگىن، ايەلدەردى قورلايتىندىعىن، بۇل تاسىلدەردىڭ زاڭسىز ەكەندىگىن، ءسوزسىز، زاڭنىڭ جازاسىنا تارتىلاتىندىعىن» بىرتىندەپ اڭعاردى. زاڭ ەرەجەلەردى، مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى جانە ەڭبەك شەبەرلىگىن ۇيرەنۋ ارقىلى ول بىرتىندەپ قالىپتى تۇرمىسقا قادام تاستاپ، تۇرمىسقا دەگەن سەنىمىن قايتا تاپتى.
  حوتان قالالىق تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنىڭ وقىتۋشىسى ابدۇكەبىر ابدۇقيۇم بىلاي دەدى: 2010 - جىلدان 2015 - جىلعا دەيىن، ءدىني ۇشقارى يدەيا ايرىقشا تەز تارادى. حوتان ايماعىندا وقۋ - اعارتۋ كەنجەلەپ، جەرگىلىكتى بۇقارانىڭ يدەيالىق تانىمى مەشەۋلەسىپ، ۇشقارى يدەيانىڭ ازعىرۋىنا ءتىپتى وڭاي ۇشىرادى.
  شينجياڭدا، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك قىلمىستارىنا سوققى بەرۋ قاشاندا ادامدىق ۇقىققا كەپىلدىك ەتۋمەن ءوزارا ۇشتاسۋى كەرەك. «تاربيەلەۋ، باۋلۋ قىزمەتى شىنىمەن ءبىر توپ جاستى قۇتقاردى». ابدۇكەبىر بىلاي دەدى: ولار بۇرىن زاڭدى مەن زاڭسىزدى مۇلدە پارىقتاي المايتىن، قازىر وزدەرىنىڭ قاتەلىگىن تانىپ، يدەيالىق تاربيەنى الاڭسىز قابىلداپ، وزگەرۋدە. ەگەر ولاردىڭ ارەكەتىنە دەر كەزىندە تاربيە بەرمەسەك جانە جەتەكتەمەسەك، ولار قىلمىستىڭ شۇڭەتىنە وڭاي باتۋى مۇمكىن.
  «داشۋەدە وقۋ ارمانىم اقىرى ورىندالدى»
  حوتان قالاسى سورباق اۋىلى گازۇن قىستاعىنداعى ءبىر كيىم - كەشەك زاۆودىنىڭ ءوندىرىس سەحىندا، بۇرازيا مامەتتوحتى باسقا ايەل جۇمىسشىلارعا كيىم - كەشەك تىگۋدى ۇيرەتۋدە، ونىڭ كوڭىل كۇيى جاقسى، وزىنە سەنىمى دە كۇشتى ەكەن.
  تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىندا تاربيەلەنىپ بولعاننان كەيىن، ونىڭ اۋىلىنداعى زاۆودتا جۇمىس ىستەگەنىنە ءبىرتالاي كۇن بولدى، ءوزىنىڭ تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنا العاش بارعانداعى بەينەسى ءالى كوكەيىندە سايراپ تۇر. «كەڭ الاڭدى، جارىق كلاستى، رەتتى جاتاقتى كورگەندە، مەن وقي الماعان داشۋەم وسىنداي شىعار دەپ ويلادىم».
  بۇرازيا جوعارى مەكتەپكە ەمتيحان تاپسىرىپ، جوعارى ناتيجەمەن ىشكى ولكەدەگى داشۋەگە قابىلدانعان بولاتىن، ايتسە دە ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان اكەسى «قىز بالانىڭ وقۋىنىڭ پايداسى جوق» دەپ قارادى. لاجىسىزدان اۋىلىنا قايتقاننان كەيىن، ول بىرتىندەپ اكەسىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراپ، نيقاپ، بۋرقا كيۋمەن قاتار، ۇشقارى يدەيانى تاراتۋشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى.
  «اكەممەن تايتالاسىپ تا كوردىم، الايدا، ەش ءونىمى بولمادى، سونىمەن توتە تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنا بارعانىمدا مەكتەپتى سونشاما اڭسايتىنىمدى سەزىندىم». تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىندا بۇرازيا جانە باسقا تاربيەلەنۋشىلەرمەن بىرگە ساباق وقىپ، مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى جانە زاڭ بىلىمدەرىن ۇيرەنىپ، ساباقتان تىس ۋاقىتتا مادەنيەت، دەنە تاربيە قيمىلدارىنا قاتىناسۋمەن بىرگە، تىگىنشىلىك، كيىم تىگۋ تەحنيكاسىن جۇيەلى يگەرەدى. «ورتالىق بىزگە ەڭ جاقسى وقىتۋشى ۇسىنىس ەتتى، ساباقتى وتە تۇسىنىكتى وتەدى، تاعى ەمدەۋ ءبولىمى، پسيحولوگيالىق كەڭەس بەرۋ ءبولىمى بار»، - دەدى ول.
  قازىرگى قىزمەت جاعدايىن اۋىزعا العاندا، بۇرازيانىڭ جۇزىنە كۇلكى ءۇيىرىلدى. ول بىلاي دەدى: «بۇرىن جولداسىم ماشينا جوندەۋشى بولاتىن، كىرىسى دە تۇراقسىز بولاتىن، ونىڭ ۇستىنە جۇمىس ىستەۋىمە قوسىلمادى، قازىر ەكەۋىمىز دە تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنان تەحنيكا يگەرىپ، جۇمىستانۋ ماسەلەمىزدى شەشتىك، ۇكىمەت سالعان اينالىم ۇيلەردە تۇرامىز، وتباسىمىزدا ەش اۋىرتپالىق جوق». ءار كۇنى تاڭەرتەڭ ول ۆەلوسيپەدپەن قىزىن بالاباقشاعا جەتكىزىپ، كەشتە ۇيىنە الىپ قايتىپ، تاماق جاسايدى، ءبىر ءۇيلى جان مارە - سارە تۇرمىس كەشىرۋدە.
  قاشقار شىنجىن ونەركاسىپ باقشا رايونىندا، قاشقار قالاسى تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنىڭ ءبىرىنشى توپتا وقۋ بىتىرگەن تاربيەلەنۋشىسى مۇقاداس ەركىن الدەقاشان سەحتىڭ شەبەرىنە اينالعان. ول تىلشىگە بىلاي دەدى: تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعى مەنىڭ ەندى ءبىر توركىنىمە اينالدى، ۇنەمى قايتىپ، كورىپ تۇرامىن، ول جەردەگى ىقىلاستى وقىتۋشىلارىم مەن ساباقتاستارىمدى ساعىنامىن، كوپشىلىك ءبىر ءۇيلى جانداي جاقىن وتكەن ەدىك.
  «شينجياڭنىڭ قوعامدىق ورتاسىندا كورنەكتى وزگەرىس جارىققا شىقتى»  
  10 - ايدىڭ باسىندا، قاشقار قالاسى نازارباق اۋىلى العا قىستاعىنداعى ابدۇنابي ابدىرەشيت تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنان وقۋىن ءساتتى تۇردە تامامداپ، تەز ارادا بۇرىنعى قىزمەت ورنى حابارلاسۋ سەرىكتەستىگىنە قىزمەتكە شىقتى.
  جۇبايى بۇرىن ابدۇنابيدىڭ ءوزىن سىرتقا شىعىپ جۇمىس ىستەۋىنە قوسىلمايتىنىن، نيقاپ، بۋرقا كيىپ ءجۇرۋىن تالاپ ەتەتىنىن ەسىنە الدى. تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىنا كىرىپ كوپ وتپەي، ول ىرىقتى تۇردە جۇبايىنا: جۇمىس ىستەۋىڭ، ورتاق ءتىلدى ۇيرەنۋىڭ كەرەك، وسىلاي بولعاندا عانا وتباسىندا جانە قوعامدا ورنىڭ بولادى، - دەگەن.
  ۇيىنە قايتقاننان كەيىن، اكە - شەشەسىنىڭ نازارىنداعى جالقاۋ ابدۇنابي مۇلدەم وزگەرگەن. «ونىڭ تۇرمىس ادەتى جاقسارىپ، ەرتە تۇرىپ تازالىق ىستەيتىن بولدى، تۇرمىسقا تالپىنىپ، وپالى بولىپ وزگەرىپتى»، - دەدى ۇلىنىڭ وزگەرىسىن اۋىزعا العاندا اكەسى كوزىنە جاس الىپ.
  قاشقار قالالىق تاربيەلەۋ، باۋلۋ مەكەمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى ميجيت ماحمۇت بىلاي دەدى: تاربيەلەۋ، باۋلۋدىڭ ماقساتى − تاربيەلەنۋشىلەردىڭ قوعامدىق تۇرمىسقا اناعۇرلىم جاقسى بەينەمەن قايتىپ، ولارعا ورتاق ءتىل، زاڭ ۇيرەتۋ ارقىلى ناقتى تەحنيكا يگەرتىپ، مەكتەپتە ۇيرەنگەنى مەن قوعامدا جۇمىستانۋىنىڭ جىكسىز قابىسۋىن ىسكە اسىرۋعا ۇمتىلىپ، تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جۇمىستانا الۋىنا، اۋقاتتانا الۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
  قاشقار، حوتان سياقتى جەرلەر ءتيىمدى ساياساتتاردى العا قويۋ ارقىلى ءىرى تيپتى ەڭبەككۇش شوعىرلانعان كاسىپورىنداردى قارجى قوسىپ زاۆود قۇرۋعا، اۋىل - قىستاقتا سەرىك زاۆودتارىن قۇرۋعا باۋراپ، وقۋ بىتىرگەن تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جۇمىستانۋىنا قول ۇشىن بەردى.
  كەريا اۋدانىنداعى تاربيەلەۋ، باۋلۋ ورتالىعىندا ازىق - تۇلىك زاۆودى، باسپا زاۆودى، ەلەكتروندىق ساۋدا بازاسى، اياق كيىم زاۆودى سياقتى 8 كاسىپورىن جۇمىستانۋ بويىنشا ناقتى ماشىق جاساۋ بازاسىن قۇرىپ، وقۋ بىتىرگەن 500دەن استام تاربيەلەنۋشىنىڭ جۇمىستانۋىنا كومەكتەستى.
  «قازىر شينجياڭدا جالپى جاعداي ورنىقتى، اۋقىمى مەڭگەرىمدى، بەتالىسى جاقسارعان جاعداي جارىققا شىعىپ، ءۇرتىس 21 اي بويى زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك دەلوسى تۋىلمادى»، - دەدى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوننىڭ ءتوراعاسى شوكىرات زاكىر وسىدان بۇرىن ءتىلشىنىڭ سۇحباتىن قابىلداعاندا، كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ، باۋلۋ قىزمەتىن ورىستەتۋدىڭ ىقپالىندا، شينجياڭنىڭ قوعامدىق ورتاسىندا كورنەكتى وزگەرىستەر تۋىلدى، دۇرىس سالت سالتانات قۇرىپ، تەرىس پيعىلدىڭ جولى كەسىلدى. وسى زامانعى عىلىم - تەحنيكا بىلىمدەرىنە، وركەنيەتتى تۇرمىس سالتىنا تالپىناتىن قوعامدىق اۋقىم بىرتىندەپ كۇشەيدى، ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ تارالۋى سانالى تۇردە شەكتەلدى، ءار ۇلت حالقى ءتىپتى دە ارالاسىپ، ىشتەسىپ، توعىسىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرىپ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ قىزمەتىنىڭ بۇقارالىق نەگىزى ونان ارى بەكەمدەلدى، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ بولاشاق تاماشا تۇرمىسقا دەگەن ءۇمىتى ارتا ءتۇستى.
  قوڭىر كۇز بولسا دا حوتان قالا رايونىنىڭ كەشكى بازارى دىر - دۋمانعا شومعان ەدى. گۋاڭشيدەن كەلگەن جياۋ مىرزا دوستارىمەن بىرگە جەرگىلىكتى ورىننىڭ ءدامدى تاعامدارىنان ءدام تاتتى. بۇل ونىڭ شينجياڭعا ءوز اۆتوكولىگىمەن 2 - رەت ساياحاتتاي كەلۋى ەدى، «بۇل جەردىڭ قوعام اماندىعى بارعان سايىن جاقسارىپتى، ساياحاتشىلار ونان ارى كوبەيىپتى، ءار رەت وڭتۇستىك شينجياڭعا كەلگەنىمدە، ادامداردىڭ توتەنشە ىقىلاستى ەكەنىن سەزىنەمىن».
  ساياحاتتىڭ قاۋىرت مەزگىلى وتسە دە، قاشقاردا ساياحاتشىلار سانى وتكەن جىلداردىڭ سايكەس مەزگىلىنەن مولايعان. ءار كۇنى تاڭەرتەڭ قاشقار كونە قالاسىنىڭ ەسىك الدى ساياحاتشىلارعا تولىپ، قالاعا كىرۋ سالتىن تاماشالاۋدى كۇتىپ تۇرادى.
  قاشقار ساياحات مەكەمەسىنىڭ ساندى مالىمەتىندە 2018 - جىلى الدىڭعى 9 ايدا قاشقار 4 ميلليون 150 مىڭ ادام - رەت ساياحاتشى قابىلداپ، ساياحات كىرىسى 2 ميلليارد 800 ميلليون يۋاننان اسقاندىعى، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %28.4 جانە %45.6 ارتقاندىعى كورسەتىلگەن، بۇل كورنەكتى ارتۋ بەتالىسى ءالى دە جالعاسۋدا.
  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 11 - ايدىڭ 5 - كۇنى ۇرىمجىدەن بەرگەن حابارى)


بەرىپ كەت ورامالىڭدى

دوستار

الىستاعى اق ەركە