جاڭا حابارلار

ون ەكى مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى شينجياڭعا كەلىپ ەكسكورتسيالادى

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2019-01-09 13:51:07  

ستانسيامىزدىڭ حابارى: 2018-جىلى 12-ايدىڭ 28-كۇنىنەن 30-كۇنىنە دەيىن، شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتىنىڭ ۇسىنىس ەتۋىمەن، رەسەي، قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجىكستان، ينديا، پاكيستان، يندونەزيا، مالايزيا، اۋعانستان، تايلاند، كۋۆەيت سياقتى 12 مەملەكەتتىڭ ەلىمىزدە تۇراتىن ەلشىلەرى جانە ەلشىلەردىڭ ۋاكىلدەرى شينجياڭدا ەكسكورتسيالاپ ساپاردا بولدى.
بازاردى ارالاپ، مەشتتەرگە بارىپ، بايىرعى قالانى كورىپ، ديحان وتباسىلارىن ارالاپ، ەلشىلەر شينجياڭداعى ءار ۇلت بۇقاراسىمەن بەتپە-بەت تىلدەسىپ، كاسىپتىك ونەرگە تاربيەلەۋ-باۋلۋ ورتالىعىنداعى كۋرسانتتارمەن پىكىر اۋىستىرىپ، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعىن، ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن جانە حالىق تۇرمىسى وزگەرىسىندە قول جەتكىزگەن تىڭ تابىستارىن ىشكەرلەي ۇعىسىپ، جۇڭگونىڭ شينجياڭمەن ەكونوميكا ساۋدا، ساياحات جانە مادەنيەت سياقتى سالالاردا ىشكەرلەي سەلبەسۋدى ءۇمىت ەتتى.
ءۇرىمجى شينجياڭ حالىقارالىق ۇلكەن بازارىندا، ەلشىلەر شينجياڭنىڭ كوپ نەگىزدى ءبىر تۇلعالانعان مادەنيەت كەلبەتىن سەزىنىپ، مادەنيەت جاسامپازدىعى كوشە رايوندارىنا ەرەكشە قىزىقتى. ءداستۇرلى اتلاس تورعىنىمەن وسىزامانعى جوبالاۋ ۇستانىمى بىرلەستىرىلىپ تىگىلگەن كيىم-كەشەكتەر، جىبەك قۇرتىنىڭ جىبەگىمەن، تازا قوي جۇنىمەن توقىلعان كىلەمدەر، ساياحاتشىلارمەن بىرلىكتە شات-شادىمان كوڭىل اشقان ءان-ءبي ويىندارى تۇگەلدەي ەلشىلەردى باۋرادى.
پاكيستاننىڭ جۇڭگودا تۇراتىن ەلشىحاناسىنىڭ ۋاقىتتىق قىزمەتكەرى مۇتاز زاحىرا بولوۋ: «بۇل جولى جۇڭگونىڭ شينجياڭىندا بازاردى ارالاپ، ءدامدى تاعامدار جەپ، دوستاسىپ، اسا قويۋ مادەنيەت ىشكى ءمانىن سەزىندىك، شينحياڭنىڭ مادەنيەت جالىندى كۇشى مەن حالىقتىڭ اشىق-جارقىندىعى مەن مەيماندوستىعى ماعان تەرەڭ اسەر قالدىردى»،- دەدى.
مۇتاز زاحىرا بولوۋ تاعى « ەرەكشە» ساۋداگەر ـــــ اشەكەي بۇيىمدار دۇكەنىن اشقان پاكيستاندىق ساۋداگەر اسىمنىڭ دۇكەنىنە باردى. ەكەۋى قۋانا كەزىگىپ، ءوزارا حال سۇراپ، ىشكەرلەي اڭگىمەلەستى.
اسىم مۇتاز راحىرا بولوۋعا، سوڭعى جىلداردان بەرى، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى جاعدايىنىڭ بارعان سايىن جاقسارعانىن، ساياحاتشىلاردىڭ كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ، ساۋداسىنىڭ دا ەرەسەن كۇسەت ەكەنىن ايتتى. اسىم: «مەن ۇرىمجىدە تۇراقتاپ تۇرىپ قالدىم، ۇيعۇر بويجەتكەنمەن باس قۇرادىم، بالام دا بار، تۇرمىسىم توتەنشە باقىتتى»،- دەدى.
2018-جىلى 12-ايدىڭ 29-كۇنى تۇستەن بۇرىن، قاشقار قالاسىندا قار ۇشقىنداپ جاۋا باستادى، قاشقار بايىرعى قالا كورىنىس رايونى قار ىشىندە كوزدىڭ جاۋىن الدى. ەلشىلەر ساياحاتشىلارمەن بىرلىكتە اعاشتان جاسالعان بۇيىمدار، مۋزىكا اسپاپتارى جانە كىلەم دۇكەنىن ارالادى. وتباسىندىق ساياحات ءتۇيىنى بولعان «گۇلدىڭ ۇيىندە» ءان-ءبي ويىنى ورىندالۋدا، دۇكەن يەسى سالاماتگۇل قاري ىستىق ىقىلاسپەن ەلشىلەردى ءشاي ىشىپ، ءان- ءبي تاماشالاۋعا ۇسىنىس ەتتى.
تايلانتتىڭ ەلىمىزدە تۇراتىن باس ەلشىسى بيليا جىنپىڭ: «بۇل ارانىڭ مادەنيەتىنىڭ اسا باي مازمۇندى، قۇرىلىستارىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن بايقادىم، از ۇلتتاردىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى ەرەسەن جاقسى قورعالىپتى»،-دەدى.
ينديانىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىحاناسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ديپەك پادىماكۇمار، ءوزىنىڭ كەزىندە قاشقارعا بارعانىن، بۇل ارانى ەرەكشە ۇناتاتىندىعىن، ءداستۇرلى مادەنيەت، قولونەر بۇيىمدارىنىڭ جانە ەرەكشە ازىق-تۇلىكتەردىڭ ەرەكشە باۋرامدى ەكەنىن ايتتى.
ءۇش كۇندە، شەتەلدىڭ ەلشىلەر ۋاكىلدەرى شينجياڭ ءيسلام ءدىنى شۋەيۋانىن، قاشقار ايتكار مەشىتىن جانە حوتان قالاسىنداعى ءجاما مەشىتىن ارالاپ ەكسكۋرتسيالادى.
شينجياڭ ءيسلام ءدىنى شۋەيۋانىندا، شۋەيۋاننىڭ باستىعى ابدۇراحيپ تۇمۇرنياز تانسىتىرا كەلىپ بىلاي دەدى: «بۇل ءيسلام ءدىن قىزمەتكەرلەرىن تاربيەلەيتىن جوعارى دارەجەلى مەكتەپ، وقىتۋ مازمۇنى مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل-جازۋ جانە ءدىن بىلىمدەرى سياقتىلاردى قامتيدى. مۇندا بەس جىلدىق تولىق كۋرس كلاسىنداعى وقۋشىلار قوعامنان قابىلدانىپ، ولار مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن، جەر-جەردەگى مەشىتتەرگە بارىپ، قىزمەت ىستەيدى. ءۇش جىلدىق تولىق كۋرس كلاسىنداعى وقۋشىلار شينجياڭنىڭ جەر-جەرىندەگى ءيسلام ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىنان تاڭدالىپ قابىلدانىپ، ۇيرەنۋ ارقىلى ولاردىڭ جان-جاقتىلى ساپاسى جوعارىلاتىلادى».
ساباقحانادا، تولىق كۋرس ءتورتىنشى جىلدىعىنىڭ وقۋشىسى اكرام ابدىرەشيت اراب تىلىمەن ەلشىلەردىڭ سۇراۋىنا جاۋاپ بەردى ءارى قۇراننىڭ ءبىر ءۇزىندىسىن وقىدى. كۆۋەيتتىڭ ەلىمىزدە تۇراتىن باس ەلشىسى ساميح جاۋھار حايات وقۋشىلارعا: «جاستار مەملەكەتتىڭ بولاشاق كوركەيۋىنىڭ نەگىزگى كۇشى، كوپشىلىكتىڭ وقۋدا تابىسقا قول جەتكىزىپ، ۇيرەنگەن بىلىمدەرىن مەملەكەتتىڭ كوركەيۋى مەن دامۋىنا قولدانۋىن ءۇمىت ەتەمىن»،-دەدى.
ايتكار مەشىتىنە بارعاندا، ەلشىلەر وسى بايىرعى مەشىتتە اۋىز سۋى، جىلۋمەن قامداۋ، حابارلاسۋ جانە سۇندەتكە وتىرعىزۋ ءتۇرلى جابدىقتارىنىڭ تولىق ەكەنىن، دىنگە سەنەتىن بۇقارانىڭ ءدىني قيمىل وتكىزۋ شارت-جاعدايى زور دارەجەدە جاقسارعانىن كوردى.
مەشىتتەگى ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جاساعان تانىستىرۋىن تىڭداعاننان كەيىن، مالايزيانىڭ جۇڭگودا تۇراتىن ەلشىحاناسىنىڭ اقىلشىسى مۇحامەد حوسني شاحيلان بىلاي دەدى: «ايگىلى ايتكار مەشىتىن ەكسكورتسيالاعاننان كەيىن، جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ دىنگە سەنۋ ەركىندىگىن، ءدىني قايراتكەرلەر مەن دىنگە سەنەتىن بۇقارانىڭ ءدىني قيمىلمەن شۇعىلدانۋىن جەتكىلىكتى ورىنمەن جانە ورايىمەن قامتاماسىزداندىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن، بۇل جەردىڭ ءدىني قيمىلدارى باسقا دا مەملەكەتتەرگە ۇقساس مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولاتىنىن ءوز كوزىممەن كوردىم».
مۇحامەد حوسني شاحيلان بىلاي دەدى: «شينجياڭعا ءبىرىنشى رەت ەكسكورتسيالاي ساپارلاي كەلۋىم، بۇرىن نەگىزىنەن اقپارات قۇرالدارىنان شينجياڭ جونىندە تۇسىنىككە يە بولاتىنمىن، الايدا، كەيبىر باتىس اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارى شىنايى، وبيەكتيۆ ەمەس ەكەن، مىسالى، شينجياڭنىڭ كىسىلىك ۇقىعى مەن دىنگە سەنۋ ماسەلەسىنە جالا جاۋىپ، قارالاپتى، وسى رەت كەلىپ ءوز كوزىممەن كورگەننەن كەيىن، ولاردىڭ ايتقانىنان مۇلدە باسقاشا ەكەنىنە كوزىم جەتتى».
قاشقار قالالىق كاسىپتىك ونەرگە تاربيەلەۋ-باۋلۋ ورتالىعىندا، ەلشىلەر كۋرسانتتاردىڭ وزدەرى قۇراستىرىپ، وزدەرى جەتەكشىلىك ەتىپ، وزدەرى ورىنداعان ادەبيەت-كوركەمونەر ويىندارىن تاماشالادى، كلاسقا بارىپ، كۋرسانتتاردىڭ مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل-جازۋدى، زاڭ-بىلىمدەردى جانە كاسىپتىك ونەردى يگەرۋ جاعدايىن ۇعىسىپ، كۋرسانتتاردىڭ باي مازمۇندى مادەني تۇرمىسىن شىنايى سەزىندى ءارى دەنە-تاربيە الاڭىندا كۋرسانتتارمەن بىرگە ۇستەل دوپ وينادى.
يندونەزيانىڭ جۇڭگودا تۇراتىن باس ەلشىسى جوۋحاۋلي بىلاي دەدى: «كاسىپتىك ونەرگە تاربيەلەۋ-باۋلۋ ورتالىعى ماعان تاماشا اسەر قالدىردى، كۋرسانتتار زاڭ مەن كاسىپتىك ونەر ۇيرەنىپ عانا قالماستان، مادەني بىلىمدەردى يگەرىپتى. ولاردىڭ بەت-بەينەسى وتە جاقسى ەكەن، ولاردىڭ ءتۇرلى جاڭا بىلىمدەر مەن ونەردى قۇلشىنا ۇيرەنىپ، قوعامعا جارامدى ادام بولىپ شىعۋىنا تىلەكتەسپىن».
حوتان اۋداندىق كاسىپتىك ونەرگە تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىعىندا، ەلشىلەر بازار تيجاراتى، اجارلاندىرۋ، ءشاش جاساۋ جانە وبراز جوبالاۋ، جەمىس اعاشىن شىرپۋ، كيىم-كەشەك جوبالاۋ جانە تىگىۋ سياقتى ونەر ۇيرەتۋ ساباقحاناسىنا بارىپ، كۋرسانتتاردىڭ ۇيرەنۋ، تۇرمىس جاعدايىن ەگجەي-تەگجەيلى سۇراستىردى، تاعى پسيحيكالىق اقىل-كەڭەس بەرۋ ءۇيى، ەمحانا سياقتىلاردى ەكسكورتسيالادى. اسحانادا، ەلشىلەر سول كۇنگى تۇسكى استىڭ قىزىل بۇرىشپەن قۋرىلعان تاۋىق ەتى، مايلى قۋىرداق، كارتوپ ارالاستىرىلىپ قۋىرىلعان سيىر ەتى ەكەنىن كوردى.
قاراقاش اۋداندىق كاسىپتىك ونەرگە تاربيەلەۋ-باۋلۋ ورتالىعىنداعى ماي بوياۋلى سۋرەت كلاسى كۋرسانتتار ەڭ ۇناتاتىن ساباقتىڭ ءبىرى ەكەن. ماي بوياۋلى سۋرەتتى ۇيرەنگەنىنە جارىم جىلداي بولعان كۋرسانت تۇردى مامەت ءوزى سىزعان شينجياڭنىڭ تاۋ-سۋى سۋرەتىن جاڭا جىل ساۋعاسى رەتىندە قازاقستاننىڭ جۇڭگودا تۇراتىن ەلشىحاناسىنىڭ اقىلشىسى قاباجايەۆ ماناربەككە ۇسىندى. قاباجايەۆ ماناربەك: «ۇيرەنۋىڭ تابىستى بولۋىنا شىنايى تىلەكتەسپىن، وراي بولسا تاعى امانداسا كەلەمىن»،-دەدى.
قاباجايەۆ ماناربەك بىلاي دەدى: «شينجياڭنىڭ قاشقارى مەن حوتانىنداعى بىرنەشە كاسىپتىك ونەرگە تاربيەلەۋ-باۋلۋ ورتالىعىن ەكسكورتسيالادىم، جۇڭگو ۇكىمەتى مەن شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى وسى كۋرسانتتارعا ەرەكشە جاقسى ۇيرەنۋ شارت-جاعدايىن جاراتقاندىعىن كوردىم، ولار تاڭداپ جەيتىن ازىق-تۇلىكتەر دە مول ەكەن، ءتۇرلى مادەنيەت، دەنە-تاربيە قيمىلدارىمەن شۇعىلدانۋ ورايى بار ەكەن. كۋرسانتتار باۋلۋ ارقىلى كاسىپتىك ونەر يگەرىپتى، قوعام قۇشاعىنا ورالعاننان كەيىن، وسى ونەرىنە سۇيەنىپ، تۇرمىس كەشىرەدى ەكەن. سوندىقتان، جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ وسى كۋرسانتتارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن قايتالاي اتاپ كورسەتكىم كەلەدى».
اۋعانستاننىڭ جۇڭگودا تۇراتىن ەلشىحاناسىنىڭ ۋاقىتتىق ۋاكىل ەلشىسى سايد حابيبۇلامان بىلاي دەدى: «شينجياڭ جونىندە كەيبىر حابارلاردى كورگەمىن، بۇل جەرگە كەلگەننەن كەيىن، مۇلدە باسقاشا ەكەنىن بايقادىم، قورشاعان ورتاسى ەرەكشە جايلى، ءار قايسى جاقتارى وتە جاقسى ەكەن، كۋرسانتتار كوپتەگەن بىلىمدەر ۇيرەنىپ جاتىپتى». ول بىلاي دەدى: «شينجياڭنىڭ كاسىپتىك ونەرگە تاربيەلەۋ-باۋلۋ قيمىلىن ورىستەتۋى ەرەكشە تاماشا ءتۇزىم ورنالاستىرۋى ەكەن، كوپتەگەن ادامنىڭ بولاشاقتاعى تۇرمىسىن جاقسارتىپ، جەكە ءوز باسىن قامداپ عانا قالماستان، وتباسىنداعىلارعا دا قارايلاسا الادى ەكەن».
سايد حابيبۇلامان بىلاي دەدى: ءارءبىر مەملەكەت « كاسىپتەندىرۋدى شەشۋ» جانە «ۇشقارىلىقتى الاستاۋ» سياقتى قيىن ماسەلەلەرگە ءدوپ كەلۋدە، جۇڭگونىڭ شينجياڭى ورىستەتىپ وتىرعان ءتيىمدى سىناقتار تاماشا ناتيجەگە قول جەتكىزىپتى، باسقا ەلدەردىڭ ۇيرەنۋى مەن ۇلگى الۋىنا تاتيدى ەكەن.
وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ قاشقار، حوتان ايماقتارىندا ەلشىلەر اۋىل-قىستاقتارعا بارىپ بالالار باقشاسىن، قىستاقتا اشىلعان زاۆوتتاردى ەكسكورتسيالادى، ءارى تۇرعىنداردىڭ وتباسىنا بارىپ، بۇقارانىڭ تۇرعىن ءۇي، وقۋ-اعارتۋ، ەمدەۋ، كاسىپتەندىرۋ سياقتى حالىققا ءتيىمدى ءتۇرلى ساياساتتاردان يگىلىكتەنۋ احۋالىن ۇعىستى.
قاشقار قالاسى نازارباع قالاشعى جوعارعى قازارىق قىستاعىنىڭ تۇرعىنى ياسىنجان ءالي وتباسى 100 شارشى مەترلىك حالىقتى اۋقاتتاندىرۋ ۇيىندە تۇرادى، ءۇيى وتە ادەمى اشەكەيلەنىپتى، كىسىگە جايلىلىق سيلايدى. قىستاقتا اعاش جيھازدار كووپەراتيۆى قۇرىلىپ، ياسىنجان مەن ايەلى بىرگە سول جەردە جۇمىس ىستەيدى، تۇرمىستارى اۋقاتتى ەكەن.
حوتان قالاسى سورباع اۋىلى گازۇن قىستاعىنداعى كيىم تىگۋ فابريكاسىندا جۇمىسشىلار ءبىر توپ تاپسىرىستى كيىمدەردى شۇعىل تىگىپ جاتىپتى. كاسىپورىن جاۋاپتىسى تانىستىرا كەلىپ بىلاي دەدى: «بۇل فابريكاداعى جۇمىسشىلار وسى ماڭداعى اۋىل-قىستاقتارداعى قىستاق تۇرعىندارى، باۋلۋدىڭ ارقاسىندا، ولار تىگىنشىلىك جۇمىسىن جەتىك يگەرىپ، ايلىق ەڭبەكاقىلارى 3 مىڭ يۋاننان اسادى».
وسىدان بۇرىن شينجياڭعا تالاي رەت ساپارلاي كەلگەن سايد حابيبۇلامان وڭتۇستىك شينجياڭداعى وزگەرىستەردى كورىپ، تاڭىرقاي بىلاي دەدى: «بۇرىن وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ بارلىق جەرىنەن بوس جۇرگەندەردى كورەتىنبىز، ال قازىر بارلىعى ۇيرەنۋمەن، جۇمىسپەن قاربالاس ەكەن، بۇل ءبىر تاماشا ءجايت ەكەن».
قاشقار ەكونوميكالىق اشۋ رايونى امبەباپ قورعامالى باجى رايونىندا، ەلشىلەر قورعامالى باجى رايونىنىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن، ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ جاعدايىن ەگجەي-تەگجەيلى ۇعىستى. بيليا جىنپىڭ بىلاي دەدى: «ءتوراعا شي جينپيڭ العا قويعان «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسى قاشقاردىڭ دامۋى جونىنەن ەرەكشە ماڭىزدى ءمان الادى، وسى رەتكى ساپارلاۋ ارقىلى «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسى جونىندە ىشكەرلەي تۇسىنىككە يە بولدىم. قاشقار ەكونوميكالىق اشۋ رايونى مەن امبەباپ قورعامالى باجى رايونىنىڭ قۇرىلىسىن كوردىم، قاشقاردىڭ ەرەكشە جاقسى وڭىرلىك ابىزالدىلىققا يە ەكەنىن، كەلەشەكتەگى دامۋ بولاشاعى اناعۇرلىم زور ەكەنىن اڭعاردىم».


بەرىپ كەت ورامالىڭدى

دوستار

الىستاعى اق ەركە