باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

بارلىقتىڭ تاۋىنا بارعاندا

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2017-04-25 12:46:19  
شاعانتوعاي اۋداندىق راديو-تەلەۆيزيا مەكەمەسىنىڭ ءتىلشىسى تاۋلە قۇماش ۇلى جازعان ءتىلشى ەستەلىگى نازارلارىڭىزدا بولسىن: ماساتىداي قۇلپىرعان تابيعي جايىلىمىندا جازى-قىسى جوتاسى اڭعا، قاپتالى ءار تۇلىك مالعا تولى وسىناۋ كوركەم بارلىق تاۋى دەسە اڭسارى اۋمايتىن پەندە بولماسا كەرەك، ۇيتكەنى جانعا جايلى جاسىل جايىلىمى، ادامدارعا باقىت، قۋانىش سيلايتىن كوركىنە كوز تويماس ساياحات ءتۇيىنى، اق باس شىڭدارى مەن كوك اسپان، تۇنىق سۋلارى انا تابيعاتقا وزگەشە ورنەك سالىپ، ادامدار مەن جان-جانۋارعا ورتايماس ىرىس سيلايدى.
ءساۋىر ايىنىڭ ءبىر كۇنى، قويناۋى قۇت وسى كورىكتى بارلىق تاۋىنداعى تابيعات سەرىسى بولعان اڭ-قۇستاردى، ورمان-توعاي،قمبات باعالى وسىمدىكتەردى قورعاۋ جولىندا قۇلشىنىپ جاتقان اۋداندىق ورمان ساقشىلارىمەن بىرگە اتى الىس-جاقىنعا تانمالى سارعۋسىنان باتىسقا قاراي سوزىلىپ جوتاسىن اق قار قىمتاعان بارلىق تاۋىن بوكتەرلەپ جۇڭگو-قازاقستان شەكاراسىنا تاياۋ تەرەكتى، جالاۋلى دەگەن جەردى بەتكە الىپ بارامىز. بىزگە جول باستعان ورمان ساقشى بولىمشەسى كادرى تولقىن : اعا، مىناۋ بارلىق تاۋىنىڭ كۇنگەيى اۋدانىمىزدىڭ ءار تۇلىك مالىنىڭ 3 دەن ءبىر بولەگىنىڭ قستاۋى، ال، تەرسكەي جاعى اۋدان جانە 161-تۋان الاڭى مالشىلارىنىڭ مالعا جايلى جاسىل جايلاۋى، كەزىندە وتانشىل قايراتكەر باسباي شولاق ۇلى مەكەندەپ ءتورت تۇلىك مالى مىڭعىرىپ وسكەن شۇرايلى جايىلىم، بۇل كۇندەرى ۇرپاقتاردىڭ مەكەنى بولىپ، شوبى ءشۇيگىن، سۋى تۇنىق، اۋاسى تازا، جەرى كوركەم دالا جايىلسىنان جەتىلگەن اسىل تۇقىمدى باسباي قويى شاعانتوعايدىڭ ورگانيكالى جاسىل ونىمدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ، اۋدان ەكونوميكاسىن ارتتىرىپ،مالشىلاردىڭ كىرىسىن جوعارلاتىپ وتىر،-دەدى.
ول تابيعي ورماندى تانستىرىپ ءسوزىن ونان ارى جالعادى. بارلىق تاۋىنىڭ كۇنگەيى مەن تەرسكەيىندەگى ورماندى ءوڭىر 535 مىڭ 298 مۋ، مەملەكەت دارەجەلى الەۋمەتتىك يگىلىك ورمانى 357 مىڭ 598 مۋ، تابيعي ورمان بايلىعىن قورعاۋ ەنجەنەرياسىنا كىرگەن اۋماق 179 مىڭ 70 مۋ، ءبىر مىڭ 178 ءتۇرلى جابايى وسىمدىكتىڭ 420 تۇرىنىڭ دارىلىك قۇنى جوعارى، بۇدان سىرت 174 ءتۇرلى جابايى حايۋانات مەكەندەپ، 43 ءتۇرى قۇس بايقالىپ، مەملەكەت دارەجەلى 1-، 2-دارەجەلى قۇرعالاتىن اڭ-قۇستاردان 40 نەشە ءتۇرى بار، تىرشىلىككە كەڭ تىنىستى شۇرايلى جاسىل القاپ، بارلىق دەگەن شىركىن جەر جاناتى قوي-دەدى.
جۇيرىككە جەر الىس پا، ەكى ساعات مولشەرىندە 300 شاقىرمداي جول باسىپ، " اڭىزدا ايتىلعان " قابانبايدىڭ اقباس اتانىنىڭ باسى قويىلعان تۇيە باس دەگەن جەرگە دە جەتىپ ۇلگىردىك، كولىك جۇرگىزىپ كەلە جاتقان لي حۋان ءبىر قىراتقا شىققاندا تەمىر تۇلپاردىڭ دىزگىنىن شورت تارتىپ،-انا بەتتەگى قوڭىر اڭدى قاراڭىز 20 داي ارقار ەكەن-، دەدى، كەسكىنگە ءتۇسىرىپ، سۋرەتكە تارتقانشا ءبىر قىراتتىڭ ۇستىندە قوزعالماي تۇرعانىن كورىپ تاڭعالعانىمىزدا، بۇلاردىڭ قورىقباي تۇرعانى يەسى ءبىز عوي دەپ تولقىن تاعى ءبىر ماقتانىپ الدى.
وسىدان كەيىن تەرەكتى، شاتىرتاس، جۋساۋ، ۇشبۇلاق، سارمساقتى دەگەن جەرلەردەگى تابيعي ورمانمەن تاۋەشكى، ارقار-قۇلجا، بۇعى سياقتى تابيعي بايلىقتى كورىپ، جالاۋلى دەگەن جەرگە بارعاندا جايىلىمان زاڭسىز ەتتى سۇڭعىلا، تاعى باسقا ءشوپ دارى قازۋشىلاردى قۋعىنداپ جۇرگەن شاعانتوعاي اۋداندىق ورمان ساقشى بولىمشەسىنىڭ باستىعى جاڭ يۇڭگە كەزگىپ قىزمەت جايلى كەڭەستىك: ول،-ءار جىلى ءساۋىر ايىنان شىلدە ايىنا دەيىن بارلىق تاۋى مەن قۇلستايدان ءىشىنارا ادام ءشوپ دارى قازىپ، بۇعى مۇيزىن قاراپ اڭ-قۇس اۋلاۋشىلار كوبەيەدى، ءبىزدىڭ ساقشىلارمىز كۇن-تۇن دەمەي شارلاۋ جۇرگىزىپ بايقالعان ادامدارعا زاڭدى ۇگتتەپ جايىلىمنان قۋعىنداسا، جىلىنا 3 رەت قوعام حاۋىپسىزدىك مەكەمەسى، شەكارا قورعانىس ۇلكەن اترەتى، جايلىمدى باقىلاۋ-باسقارۋ ورىندارىمەن بىرلەسىپ، تاۋ تازالاۋ قىزمەتىن جۇرگىزىپ، زاڭعا قايشى اڭ-قۇس اۋلاپ، ءشوپ ءدارى قازىپ جايىلىمدى بۇلدىرگەندەر بولسا، زاڭ بويىنشا قاتاڭ باسقارىپ، ءبىردى جازالاپ، مىڭعا تاربيە بەرۋ ارقىلى ەكولوگياسى گۇلدەنگەن، تابيعاتى كوركىم، بايلعى مول شاعانتوعاي قۇرۋعا بار كۇشمىزدى جۇمساپ، قۇلشىنا ىستەپ جاتىرمىز،-دەدى.
ايتسا ايتقانداي، ساقشىلار ءبىر ايدىڭ 15 كۇنىندە اتتى-جاياۋلى تاۋ-تاستى ارلاپ، شارلاۋ جۇرگىزىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنا زاڭ-ەرەجەلەردى ۇگتتەپ، ورماندى ءورت اپاتى مەن تابيعي اپاتتان قورعاپ، تابيعاتتىڭ سەرسى بولعان اڭ-قۇستاردى اۋلاۋشىلار بولسا كەسكىن شارا قولدانىپ، ورمان مەن بۇتا-بۇرگەننىڭ جايقالا وسىپ، دەرت-دەبەزدەن ساقتانۋ، اڭ-قۇستىڭ وسۋى جاقتارىنا ۇنەمىلىك تەكسەرۋدى قاتاڭداستىرىپ، مالشىلار وتباسىنا دەيىن بارىپ، ورماندى قورعاۋ، اڭ-قۇستى ايالاۋ، جايلىمدى ءورت اپاتىنان ساقتاۋ تۋرالى ۇگت جۇرگىزىپ كەلەدى ەكەن.
بارلىقتىڭ تەرەكتى وزەنى بويىنا قونستانىپ مال باققانىنا 50 جىلداي بولعان شاعانتوعاي اۋدانى جاڭاجەر اۋىلىنىڭ مالشسى داۋلەتقان قارتتى سوزگە تارتقانىمىزدا: وتكەندەگى ولقىلعىمىزدى ويلاساق وكنەمىز، سوناۋ 70-، 80-جىلدارى بارلىق تاۋىندا قورالى قويداي ءورىپ جۇرەتىن قوڭىر اڭ مەن قۇلستايداعى قاپتاعان قالىڭ قۇستاردىڭ وبال-ساۋابىنا قاراماي ءبىر مەزگىل قىرعيشا قىرعاندىعمىزدان تۇقىمى قۇرىپ نەمەسە جەر اۋدارىپ اڭ-قۇستار ازايعان. كەيىن كەلە، ورمان-توعايدى ءبۇلدىرىپ، اڭ-قۇستاردى اۋلاۋشىلارعا زاڭ بويىنشا قاتاڭ تيىم سالىپ، باسقارۋ تۋرالى مەملەكەتىمىز ارناۋلى زاڭ-تۇزىمدەر شىعارىپ قورعاپ، قايشىلىق جاساعاندارىن زاڭ بويىنشا جازالاعاندىقتان، بۇل كۇندەرى تابيعي ورمان قايتا قالپىنا كەلۋگە بەت الىپ، تابيعاتتىڭ سەرسى بولعان اڭ-قۇستاردىڭ توپانى مولايىپ كەلەدى، بۇل ورمان ساقشىلارى مەن مالشىلاردىڭ ورتاق سەلبەسۋىنىڭ ناتيجەسى، كەزىندە كەكىلىك كەر قاپتالداردا قۇمىرسقاداي ورەتىن ول دا ازايۋعا بەت الدى، بۇعان سەبەپكەر بولعان ءشوپ دارى قازاتىندار، جۇمىرتقالاعان كەزدە جۇمىرتقاسىن العان سوڭ جانۋار وسبەي قالىپ، جەر اۋدارعان سياقتى»-دەدى.
حالىق ايتسا قالت ايتبايدى، ورمان ساقشىلارى قاتىستى زاڭ اتقارۋ تاراۋلارمەن سەلبەسىپ بارلىقتىڭ تابيعي بايلعىن تاباندىلىقپەن قورقاعاندىقتان، كەشەگى شاعي كورپەشە سۇزىلگەن قاراعايلى قاپتالى، تەرەكتى وزەنىندەگى تابيعي ورمان، بۇتا-بۇرگەن، قىزىلشا، سەكسەۋىل قايتا بوي كوتەرىپ، اڭ-قۇستارى بۇرىنعىداي مول بولماسادا جىل سايىن ارتۋ سالستىرماسى جوعارلاپتى، مالشىلار دا ساقشىلارعا سەلبەسىپ، ورتاق قورعايتىن جاقسى تانىم قالپتاستىرىپتى، ورمان ساقشىلارى ورمان توعايدى بۇلدىرىپ، جايىلىمنان زاڭسىز ءشوپ دارى قازۋشىلارمەن اڭ-قۇس اۋلاۋشىلار بولسا انىقتاۋعا قولايلى بولۋ ءۇشىن بارلىقتىڭ ساي-سالاسىنداعى نەگىزگى جول اۋزدارىنا كەسكىنگە الۋ اپپاراتىن ورناتىپ، باقىلاۋدى كۇشەيتكەن ەكەن.
ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم